14 Tem­muz 1959 Ker­kük Kat­li­amı: Irak Türk­men­le­ri­nin Yakın Ta­ri­hin­de­ki En Büyük Fe­la­ket­ler­den Biri

Giriş

Irak Türk­men­le­ri, yüz­yıl­lar bo­yun­ca Musul, Ker­kük, Erbil, Te­la­fer, Al­tun­köp­rü, Tuz­hur­ma­tu ve Di­ya­la gibi böl­ge­ler­de ya­şa­yan, Irak'ın asli un­sur­la­rın­dan bi­ri­dir. Os­man­lı Dev­le­ti'nin böl­ge­den çe­kil­me­si­nin ar­dın­dan Türk­men­ler, yeni ku­ru­lan Irak Dev­le­ti içe­ri­sin­de zaman zaman si­ya­si bas­kı­la­ra, kül­tü­rel asi­mi­las­yon po­li­ti­ka­la­rı­na ve şid­det olay­la­rı­na maruz kal­mış­tır. Bu olay­la­rın en acı­la­rın­dan biri ise 14-16 Tem­muz 1959 Ker­kük Kat­li­amı­dır.
1959 yı­lın­da ya­şa­nan kat­li­am, yal­nız­ca Irak Türk­men­le­ri­ni hedef alan kit­le­sel bir şid­det ha­re­ke­ti değil; aynı za­man­da Irak'ın etnik ve si­ya­si den­ge­le­ri­ni de­rin­den et­ki­le­yen ta­ri­hî bir dönüm nok­ta­sı­dır.

Irak'ta 1958 Dev­ri­mi ve Si­ya­si Ortam
14 Tem­muz 1958 ta­ri­hin­de Ge­ne­ral Ab­dül­ke­rim Kasım li­der­li­ğin­de ger­çek­leş­ti­ri­len as­ke­rî darbe ile Irak Ha­şi­mi Kral­lı­ğı sona ermiş ve cum­hu­ri­yet ilan edil­miş­tir.¹
Yeni yö­ne­tim baş­lan­gıç­ta fark­lı etnik ve si­ya­si grup­la­ra umut verse de kısa süre içe­ri­sin­de ül­ke­de büyük bir güç mü­ca­de­le­si baş­la­mış­tır. Özel­lik­le Irak Ko­mü­nist Par­ti­si, Kasım yö­ne­ti­mi­ne ya­kın­la­şa­rak ülke ge­ne­lin­de et­kin­lik ka­zan­mış­tır. Ker­kük ise zen­gin pet­rol re­zerv­le­ri ne­de­niy­le hem si­ya­si hem de etnik re­ka­be­tin mer­ke­zi­ne dö­nüş­müş­tür.
Türk­men­ler, ta­rih­sel ola­rak Ker­kük'ün ço­ğun­lu­ğu­nu oluş­tu­ran şehir halkı ara­sın­da önem­li bir yere sa­hip­ti. Bu durum bazı si­ya­si çev­re­ler ta­ra­fın­dan teh­dit ola­rak gö­rül­me­ye baş­lan­mış­tır.

Kat­li­ama Giden Süreç
1959 yılı Tem­muz ayın­da Irak Cum­hu­ri­ye­ti'nin ku­ru­luş yıl­dö­nü­mü kut­la­ma­la­rı sı­ra­sın­da şe­hir­de ger­gin­lik hızla tır­man­dı.
Irak Ko­mü­nist Par­ti­si'ne bağlı si­lah­lı grup­lar içe­ri­sin­de yer alan bazı Kürt ve Arap mi­lis­ler ile si­lah­lı un­sur­lar Türk­men ma­hal­le­le­ri­ni hedef al­ma­ya baş­la­dı.²
14 Tem­muz günü baş­la­yan olay­lar kısa sü­re­de or­ga­ni­ze sal­dı­rı­la­ra dö­nüş­tü.

14-16 Tem­muz 1959 Ker­kük Kat­li­amı
14 Tem­muz sa­ba­hı baş­la­yan sal­dı­rı­lar üç gün bo­yun­ca sis­te­ma­tik bi­çim­de devam etti.
Türk­men­le­re ait;
* Evler
* İş yer­le­ri
* Kah­ve­ha­ne­ler
* Ti­ca­ret­ha­ne­ler
* Der­nek­ler
hedef alın­dı.
Ya­ka­la­nan bir­çok Türk­men ağır iş­ken­ce­ler­den ge­çi­ril­di.
Bazı Türk­men ileri ge­len­le­ri şehir so­kak­la­rın­da araç­la­ra bağ­la­na­rak sü­rük­len­di.
Bir kısmı elekt­rik di­rek­le­ri­ne asıl­dı.
Ba­zı­la­rı­nın ce­set­le­ri gün­ler­ce kal­dı­rıl­ma­dı.
Ulus­la­ra­ra­sı göz­lem­ci­ler ve dö­ne­min ta­nık­la­rı olay­la­rın sı­ra­dan bir sokak ça­tış­ma­sı değil, be­lir­li bir etnik top­lu­lu­ğu hedef alan sis­te­ma­tik bir şid­det ha­re­ke­ti ni­te­li­ği ta­şı­dı­ğı­nı ifade et­mek­te­dir.³

Can Kaybı ve Tah­ri­bat
Kat­li­am­da ha­ya­tı­nı kay­be­den­le­rin sa­yı­sı ko­nu­sun­da fark­lı kay­nak­lar­da de­ği­şik ra­kam­lar bu­lun­mak­ta­dır.
Resmî Irak ka­yıt­la­rın­da sayı daha düşük gös­te­ri­lir­ken;
Türk­men kay­nak­la­rın­da on­lar­ca ki­şi­nin öl­dü­rül­dü­ğü, yüz­ler­ce ki­şi­nin ya­ra­lan­dı­ğı ve çok sa­yı­da ki­şi­nin kay­bol­du­ğu be­lir­til­mek­te­dir.⁴
Yüz­ler­ce ev ve iş yeri yağ­ma­lan­mış,
Türk­men­le­rin eko­no­mik gücü büyük öl­çü­de za­yıf­la­tıl­mış­tır.

Ab­dül­ke­rim Kasım Yö­ne­ti­mi­nin Tu­tu­mu
Kat­li­am sı­ra­sın­da gü­ven­lik güç­le­ri­nin olay­la­ra uzun süre mü­da­ha­le et­me­di­ği yö­nün­de çok sa­yı­da ta­ri­hî kayıt bu­lun­mak­ta­dır.
Olay­la­rın kont­rol al­tı­na alın­ma­sı ancak üç gün sonra müm­kün ol­muş­tur.
Ya­şa­nan­la­rın ar­dın­dan bazı ki­şi­ler yar­gı­lan­sa da Türk­men top­lu­mun­da ada­le­tin tam an­la­mıy­la sağ­lan­ma­dı­ğı yö­nün­de yay­gın bir ka­na­at oluş­muş­tur.⁵

Türk­men Top­lu­mu Üze­rin­de­ki Et­ki­le­ri
1959 Ker­kük Kat­li­amı;
* Türk­men top­lu­mun­da derin psi­ko­lo­jik trav­ma­la­ra,
* Kit­le­sel göç­le­re,
* Si­ya­si tem­sil gü­cü­nün azal­ma­sı­na,
* Kül­tü­rel bas­kı­la­rın art­ma­sı­na,
* Türk­men kim­li­ği­nin ko­run­ma­sı mü­ca­de­le­si­nin güç­len­me­si­ne
neden ol­muş­tur.
Bu olay, Irak Türk­men­le­ri­nin ko­lek­tif ha­fı­za­sın­da "Ker­kük Fa­ci­ası" ola­rak ya­şa­ma­ya devam et­mek­te­dir.

Ulus­la­ra­ra­sı Hukuk Açı­sın­dan De­ğer­len­dir­me
Bir­leş­miş Mil­let­ler Soy­kı­rım Söz­leş­me­si'nin ka­bu­lün­den sonra mey­da­na gelen bu olay, ulus­la­ra­ra­sı hukuk ba­kı­mın­dan etnik kim­li­ğe yö­ne­lik ağır insan hak­la­rı ih­lal­le­ri kap­sa­mın­da de­ğer­len­di­ril­mek­te­dir.
Her ne kadar olay ulus­la­ra­ra­sı bir mah­ke­me­de yar­gı­lan­ma­mış olsa da ta­rih­çi­ler ve insan hak­la­rı araş­tır­ma­cı­la­rı ta­ra­fın­dan sis­te­ma­tik etnik şid­det ör­nek­le­rin­den biri ola­rak ele alın­mak­ta­dır.⁶

Sonuç
14-16 Tem­muz 1959 Ker­kük Kat­li­amı, Irak Türk­men­le­ri­nin ta­ri­hin­de­ki en acı olay­lar­dan bi­ri­dir. Ya­şa­nan­lar yal­nız­ca bir top­lu­lu­ğun değil, bütün in­san­lı­ğın ortak ha­fı­za­sın­da yer al­ma­sı ge­re­ken ağır bir insan hak­la­rı ih­la­li­dir.
Geç­mi­şin acı­la­rın­dan ders çı­ka­rıl­ma­sı, ben­zer tra­je­di­le­rin tek­rar ya­şan­ma­ma­sı için ta­ri­hî ger­çek­le­rin bi­lim­sel yön­tem­ler­le araş­tı­rıl­ma­sı ve ge­lecek ne­sil­le­re doğru şe­kil­de ak­ta­rıl­ma­sı büyük önem ta­şı­mak­ta­dır. Ker­kük Kat­li­amı'nın ha­tır­lan­ma­sı; ada­let, insan hak­la­rı ve top­lum­sal barış ara­yı­şı­nın bir ge­re­ği­dir.

"14 Tem­muz Ker­kük Kat­li­amı'nda ha­ya­tı­nı kay­be­den Irak Türk­men­le­ri­ni rah­met­le anı­yor; ya­kın­la­rı­na ve bütün Türk­men soy­daş­la­rı­mı­za bir kez daha baş­sağ­lı­ğı di­li­yo­rum. Bu acı ha­di­se­le­rin unu­tul­ma­ma­sı, ta­ri­hî ger­çek­le­rin araş­tı­rıl­ma­sı ve ge­lecek ne­sil­le­re doğru şe­kil­de ak­ta­rıl­ma­sı büyük önem ta­şı­mak­ta­dır."

Dip­not­lar
1. Phebe Marr, The Mo­dern His­tory of Iraq, West­vi­ew Press, 2012.
2. Orit Bash­kin, The Other Iraq, Stan­ford Uni­ver­sity Press, 2009.
3. Ga­reth Stans­fi­eld, Iraq: Pe­op­le, His­tory, Po­li­tics, Po­lity Press, 2016.
4. Suphi Sa­at­çi, Ta­rih­ten Gü­nü­mü­ze Irak Türk­men­le­ri, Ötü­ken Neş­ri­yat, İstan­bul.
5. Orhan Ke­te­ne, Irak Türk­le­ri, Bo­ğa­zi­çi Ya­yın­la­rı.
6. Bir­leş­miş Mil­let­ler, Soy­kı­rım Su­çu­nun Ön­len­me­si ve Ce­za­lan­dı­rıl­ma­sı Söz­leş­me­si (1948).

Kay­nak­ça
* Bash­kin, Orit. The Other Iraq. Stan­ford Uni­ver­sity Press, 2009.
* Bir­leş­miş Mil­let­ler. Soy­kı­rım Su­çu­nun Ön­len­me­si ve Ce­za­lan­dı­rıl­ma­sı Söz­leş­me­si, 1948.
* Ke­te­ne, Orhan. Irak Türk­le­ri. Bo­ğa­zi­çi Ya­yın­la­rı.
* Marr, Phebe. The Mo­dern His­tory of Iraq. West­vi­ew Press, 2012.
* Sa­at­çi, Suphi. Ta­rih­ten Gü­nü­mü­ze Irak Türk­men­le­ri. Ötü­ken Neş­ri­yat.
* Stans­fi­eld, Ga­reth. Iraq: Pe­op­le, His­tory, Po­li­tics. Po­lity Press, 2016.

Mavi Didim’in de­ğer­li oku­yu­cu­la­rı, tarih sa­de­ce geç­mi­şin ay­na­sı değil, ge­le­ce­ğin pu­su­la­sı­dır. Biz­ler de bu pu­su­la­yı iyi oku­ma­lı, ta­ri­hi­mi­ze, ec­da­dı­mı­za ve on­la­rın bize bı­rak­tı­ğı onur­lu mi­ra­sa sahip çık­ma­lı­yız.
Bir son­ra­ki ya­zı­mız­da bu­luş­mak di­le­ğiy­le...
Ne mutlu Türk’üm di­ye­ne! Son­suz Sevgi ve Say­gı­la­rım­la