Öz
20 Ocak 1990 tarihinde Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) ordusu tarafından Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin başkenti Bakü başta olmak üzere Sumgayıt, Neftçala ve Lenkeran gibi çeşitli şehirlerde gerçekleştirilen askeri müdahale, Azerbaycan tarihine “Kara Yanvar (Yanvar Katliamı)” olarak geçmiştir. Söz konusu müdahale sırasında kadın, çocuk ve yaşlı ayrımı gözetilmeksizin yüzlerce sivil hayatını kaybetmiş, binlerce kişi yaralanmış ve ciddi insan hakları ihlalleri yaşanmıştır. Bu çalışma, Yanvar Katliamı’nın tarihsel arka planını, Sovyet yönetiminin müdahale gerekçelerini, olayların seyrini ve Azerbaycan’ın bağımsızlık sürecine olan etkilerini akademik bir çerçevede incelemeyi amaçlamaktadır.
Anahtar Kelimeler: Yanvar Katliamı, Azerbaycan, SSCB, Bakü, İnsan Hakları, Bağımsızlık Hareketi
1. Giriş
1980’li yılların sonlarında Sovyetler Birliği’nde yaşanan siyasal, ekonomik ve ideolojik çözülme süreci, birlik bünyesindeki cumhuriyetlerde millî uyanış ve bağımsızlık taleplerini güçlendirmiştir. Azerbaycan’da bu süreç, hem Karabağ meselesi hem de Moskova merkezli baskıcı yönetim anlayışına karşı gelişen halk hareketleriyle belirginleşmiştir. 20 Ocak 1990’da Sovyet ordusunun Bakü’ye girişi, bu talepleri bastırmaya yönelik sert ve kanlı bir müdahale olarak tarihe geçmiştir.
2. Yanvar Katliamı’na Giden Süreç
1988’den itibaren Ermenistan’ın Dağlık Karabağ üzerindeki toprak talepleri ve Azerbaycan Türklerine yönelik saldırılar, Bakü’de kitlesel protestoların artmasına yol açmıştır. Azerbaycan Halk Cephesi’nin öncülüğünde gelişen bu hareketler, yalnızca Karabağ meselesine değil, aynı zamanda Sovyet yönetiminin merkeziyetçi ve baskıcı politikalarına karşı da bir direniş niteliği taşımıştır. Moskova yönetimi, bu durumu “anayasal düzenin tehdit edilmesi” olarak değerlendirmiş ve askeri müdahale kararı almıştır.
3. 20 Ocak 1990 Askerî Müdahalesi
19 Ocak’ı 20 Ocak’a bağlayan gece, Sovyet ordusuna bağlı yaklaşık 26.000 asker, tanklar ve zırhlı birlikler eşliğinde Bakü’ye girmiştir. Şehirde olağanüstü hâl ilan edilmeden gerçekleştirilen bu operasyon sırasında sivillerin üzerine ateş açılmış, ambulanslar hedef alınmış ve yerleşim alanları ağır silahlarla taranmıştır. Resmî verilere göre 130’dan fazla sivil hayatını kaybetmiş, gayriresmî kaynaklara göre ise bu sayı çok daha yüksektir. Ölenler arasında kadınlar, çocuklar ve yaşlılar da bulunmaktadır.
4. İnsan Hakları İhlalleri ve Uluslararası Hukuk Açısından Değerlendirme
Yanvar Katliamı, uluslararası insan hakları hukuku açısından ciddi ihlaller içermektedir. Barışçıl gösteri hakkının silahlı güç kullanılarak bastırılması, sivillerin hedef alınması ve orantısız güç kullanımı, olayın bir askerî operasyon olmanın ötesinde sistematik bir şiddet eylemi olduğunu göstermektedir. Buna rağmen, dönemin uluslararası kamuoyu ve kuruluşları olaylara sınırlı tepki vermiştir.
5. Yanvar Katliamı’nın Azerbaycan Bağımsızlık Sürecine Etkisi
20 Ocak 1990 olayları, Azerbaycan halkının Sovyet yönetimine olan güvenini tamamen sarsmış ve bağımsızlık fikrini geri dönülmez biçimde güçlendirmiştir. Katliamdan sonra Bakü’de düzenlenen cenaze törenleri, millî birlik ve direnişin sembolü hâline gelmiştir. Nitekim Azerbaycan, 18 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan ederek SSCB’den ayrılmıştır.
6. Sonuç
Yanvar Katliamı, Azerbaycan tarihinde yalnızca bir trajedi değil, aynı zamanda millî bilincin ve bağımsızlık iradesinin pekiştiği bir dönüm noktasıdır. Sovyet ordusunun kadın ve çocuk ayırt etmeksizin gerçekleştirdiği bu müdahale, devlet şiddetinin en açık örneklerinden biri olarak hafızalara kazınmıştır. Günümüzde 20 Ocak, Azerbaycan’da resmî yas günü olarak anılmakta ve hayatını kaybedenler millî şehitler olarak yad edilmektedir.
Kaynakça
* Altstadt, A. L. (1992). The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule. Hoover Institution Press.
* Cornell, S. E. (2001). Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus. Routledge.
* Human Rights Watch. (1991). Bloodshed in the Caucasus: Escalation of the Armed Conflict in Nagorno-Karabakh.
* Swietochowski, T. (1995). Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. Columbia University Press.
Bu çalışma, 20 Ocak 1990 Yanvar Katliamı’nda hayatını kaybeden Azerbaycan Türklerini rahmetle anmak ve tarihsel hafızaya akademik bir katkı sunmak amacıyla hazırlanmıştır. Mekanları cennet ruhları şad olsun
Mavi Didim’in değerli okuyucuları, tarih sadece geçmişin aynası değil, geleceğin pusulasıdır. Bizler de bu pusulayı iyi okumalı, tarihimize, ecdadımıza ve onların bize bıraktığı onurlu mirasa sahip çıkmalıyız.
Bir sonraki yazımızda buluşmak dileğiyle...
Ne mutlu Türk’üm diyene! Sonsuz Sevgi ve Saygılarımla