-ÜÇ ÇEŞİT AVRAT VARMIŞ-
(Kültürümüzde "zavratızort, çepelimürt ve hazretimülk avrat'ın ne anlama geldiğini merak ediyorsanız, bu yazımı eleştirel gözle okuyabilirsiniz...)
8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü; 25 Kasım da kadına yönelik şiddetle mücadele günüydü… Bu özel günlerde, kadın dernekleri, çeşitli siyasi gruplar, görüşlerini açıklarlar ve siyaseten tepkilerini dile getirirler bu yönde de mesajlar yayınlarlar… Gerçek anlamda hiç kimse kadına yönelik şiddetin temeline inmez-inemez de-
Öyle kolay kolay kadına şiddeti teşvik eden kültürel ve dinsel yapılar toplumsal ve siyasal baskılar yüzünden eleştirilmez –eleştirilemezler de-… Bu eleştirileri yapanlar sapkınlıkla, kültürel yapılara ve dine karşı olmakla suçlanırlar. Örneğin: Turan Dursun’un başına gelenler ve yazdığı “Şeriat ve Kadın” kitabı yüzünden ülkemize gelemeyen ve gurbet ellerde ölen İlhan Arsel gibi…
Kültürel yapılar dinsel yapılarla iç içe girmiş gibidir. Bu yapıların Kadına bakış açıları da bir iç içeliği gösterir…
Bugünlerde Ali Rıza Yalkın'ın, "Cenupta Türkmen Oymakları" adlı kitabını tekrar okurken, Kadirlili Türkmen Hasibe Teyze'nin kadınları üç kategoriye ayırması, bu kategorilerin açıklamalarını yapması ve kadınlar üzerine söylediği dörtlükler dikkatimi çekti. Kültürümüz ve kadınlara bakış açısı bakımında çok önemli bulduğum bu alıntıları sizlerle paylaşmak istedim.)
1933 yıllarında Ali Rıza Yalkın'ın derleyerek yazmış olduğu, "Cenupta Türkmen Oymakları" adlı kitap, Kültür Bakanlığı yayınları, 1977, ikinci cilt, sayfa 200”
Kadirlili Hasibe Teyze, Kitabın yazarı Ali Rıza Yalkın'a :
“Oğlum, avrat dediğin üç türlü olur”. Diyor.
1- Zavratızort Avrat
2- Çepelimürt Avrat
3- Hazretimülk Avrat
"Atalarımız: Erkek sel, avrat göl" demiş. Karılar içinde iyileri olduğu gibi kötüleri de vardır. Biz bunu kusur görmezik. Dünyada türlü türlü avrat, türlü türlü erkek olur. Bir bakın size bu üç türlü avradın ne olduğunu anlatayım da öğrenin."
Zavratızort avrat* :
"İşin nerden geldiğini nereye gittiğini, nasıl olup bittiğini bilmeyen avratlara - zavratızort avrat derler. Bu avratların hesabı kitabı belli olmaz, onların sözüyle kuyuya inilmez.
Bu karılar iş görüyorum derler, herkese öğünürler, öğünürler ama işlerinin aslı astarı olmaz. Erlerine yardım eder gibi görünürler, kârları olmaz, misafiri ağırlarım derler, misafir kovarlar.
Kötü olur avradın kötüsü kötü
Çengellerde kokutur aldığın eti
Bir elden, bir ele yayılır methi
Yandım - zavratızortun- da elinden
Kurtar Allahım bizleri kötü dilinden
"Oğlum... Allah bir eve bunun gibi avrat komasın..."
Çepelimürt avrat :
Çepelimürt avrat da akşama kadar evde iş görmez. Çadırında çene çalar, öteki beriki ile kavga eder, yalancı pehlivan gibi adam aldatır. Bu karıların evine tavuk pisliğinden giremezsin. Bak atalarımız bunlara ne demiş:
Üfürür üfürür yanmaz ocağı
Kanaralar* gibi kokar bucağı
Tavuk bokuyla dolar bucağı
Yandım, çepelimürdün elinden
Tanrım kurtar beni onun elinden
"Allah adama bu şekil kadının yüzünü göstermesin... Bunlar ev batıran, yurt göçüren karılardır."
Hazretimülk hatun:
"Bu şekil kadınlar; işini, idaresini bilen, herkesten önce kocasını seven, evin erkeğine uşağına yardım eden, misafire iyi bakan kadınlardır. Bunlar her zaman obanın şenliğidir. Bu kadınların girdiği yere saygı girer.
Dedelerimiz bunlar için şöyle demiş:
Kıyna kıyna yıkıyor yükü
Bulunmaz dünyada biricik teki
Hep böylemi Hatının kökü
Birini de bana ver Hazretimülkün..
***
1930'lu yılların öncesinin kültürel dokusunu anlatan bu kitap, kültürümüz hakkında önemli bilgiler vermektedir. Toplumumuz süreç içinde çok değişti. Gelişmeye açık yapıları, kaynaşan, paylaşımcı yapıları onları çok değiştirmiştir. Yukarıdaki alıntılarda hiç bir değişiklik yapmadım. 1930'larda avrat, karı demek ne kadar normal ise de bugün o kavramların yadırganması da o kadar doğaldır diye düşünüyorum.
Kadına yönelik şiddeti teşvik eden, normalmiş gibi karşılayan, kültürel miraslardan ve dine bulaşmış şiddet içeren örüntülerden de kurtulmamız gerekir. Şiddet içeren kültürel dokular geleceğimize bir miras olarak kalmamalıdır…
8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar günü kutlu olsun…
***
* "zort" Adana çevresinde hakaret etmek amacıyla avurtları şişirerek yellenir gibi ses çıkarmak...
** Kanara . Mezbaha
*** Kıyna kıyna : Aheste aheste,sakin , itinalı
Kaynak. Cenupta Türkmen Oymakları , Ali Rıza Yalkın - Hazırlayan : Sabahat Emir, Kültür Bakanlığı 1977
