Ha­ya­tı, Mü­ca­de­le­si, Ho­ca­lı ve Ka­ra­bağ Da­va­sın­da­ki Fa­ali­yet­le­ri ve Türk Dün­ya­sı­na Adan­mış Bir Ömür

Öz
Ga­ni­re Ələsgər qızı Pa­şa­ye­va, 24 Mart 1975 ta­ri­hin­de Azer­bay­can’ın Tovuz böl­ge­si­ne bağlı Düz Qı­rı­q­lı kö­yün­de dün­ya­ya gel­miş; ga­ze­te­ci, yazar, aka­de­mis­yen, si­ya­set­çi ve mil­let­ve­ki­li kim­lik­le­riy­le Azer­bay­can kamu ha­ya­tın­da ve Türk dün­ya­sın­da iz bı­rak­mış önem­li şah­si­yet­ler­den biri ol­muş­tur. Tıp ve ulus­la­ra­ra­sı hukuk alan­la­rın­da eği­tim alan Pa­şa­ye­va, 1998 yı­lın­da ga­ze­te­ci­li­ğe baş­la­mış, daha sonra Hey­dar Ali­yev Vakfı, üni­ver­si­te ve Azer­bay­can Milli Mec­li­si bün­ye­sin­de önem­li gö­rev­ler üst­len­miş­tir. 2005 yı­lın­dan iti­ba­ren mil­let­ve­ki­li ola­rak görev yapan Pa­şa­ye­va, özel­lik­le Ho­ca­lı ve Ka­ra­bağ me­se­le­si­nin ulus­la­ra­ra­sı ka­mu­oyu­na ak­ta­rıl­ma­sı, Azer­bay­can’ın haklı ta­lep­le­ri­nin sa­vu­nul­ma­sı, Türk dün­ya­sı ara­sın­da­ki kül­tü­rel ve si­ya­si bağ­la­rın güç­len­di­ril­me­si ve Tür­ki­ye-Azer­bay­can iliş­ki­le­ri­nin ge­liş­ti­ril­me­si ko­nu­la­rın­da aktif bir kamu dip­lo­ma­si­si yü­rüt­müş­tür.
20’den fazla bi­lim­sel, pub­li­sis­tik ve edebî ese­rin, yüz­ler­ce ma­ka­le­nin ve yak­la­şık 20 bel­ge­se­lin se­nar­yo ve da­nış­man­lı­ğı­nın ar­ka­sın­da­ki isim olan Pa­şa­ye­va, aynı za­man­da Türk dün­ya­sı­nın ortak kül­tü­rel ha­fı­za­sı­na yö­ne­lik ça­lış­ma­la­rıy­la dik­kat çek­miş­tir. 28 Eylül 2023 ta­ri­hin­de 48 ya­şın­da ha­ya­tı­nı kay­be­den Pa­şa­ye­va’nın ar­dın­dan bı­rak­tı­ğı eser­ler ve fi­kir­ler, Azer­bay­can-Tür­ki­ye iliş­ki­le­ri ile Türk dün­ya­sı ça­lış­ma­la­rı­nın önem­li ha­tı­ra­la­rı ara­sın­da yer al­mak­ta­dır.
Anah­tar Ke­li­me­ler: Ga­ni­re Pa­şa­ye­va, Azer­bay­can, Türk Dün­ya­sı, Ka­ra­bağ, Ho­ca­lı, Türk-Azer­bay­can iliş­ki­le­ri, kadın si­ya­set­çi, ga­ze­te­ci­lik, kamu dip­lo­ma­si­si.

1. GİRİŞ
Bazı in­san­lar var­dır ki ya­şa­dık­la­rı dö­ne­min sı­nır­la­rı içe­ri­sin­de kal­maz; fi­kir­le­ri, eser­le­ri ve mü­ca­de­le­le­ri ken­di­le­rin­den son­ra­ki ne­sil­le­re ula­şır. Ga­ni­re Pa­şa­ye­va da Azer­bay­can’ın ba­ğım­sız­lık son­ra­sı dö­ne­min­de bu özel­lik­le­riy­le öne çıkan şah­si­yet­ler­den bi­ri­dir.
Pa­şa­ye­va, yal­nız­ca bir mil­let­ve­ki­li veya ga­ze­te­ci ola­rak değil; Azer­bay­can’ın ta­ri­hî ha­fı­za­sı­nı, Ka­ra­bağ me­se­le­si­ni, Ho­ca­lı’nın acı­sı­nı ve Türk dün­ya­sı ara­sın­da­ki kar­deş­lik dü­şün­ce­si­ni fark­lı plat­form­lar­da dile ge­ti­ren bir kamu fi­gü­rü ola­rak ta­nın­mış­tır. Azer­bay­can Milli Mec­li­si ka­yıt­la­rın­da onun si­ya­si, aka­de­mik, kül­tü­rel ve medya fa­ali­yet­le­ri­nin bir­bi­ri­ni ta­mam­la­yan bir bütün oluş­tur­du­ğu gö­rül­mek­te­dir.[1]
Türk dün­ya­sın­da özel­lik­le Tür­ki­ye-Azer­bay­can iliş­ki­le­ri­nin güç­len­di­ril­me­si, ortak tarih ve kül­tü­rün genç ku­şak­la­ra ak­ta­rıl­ma­sı ve Türk halk­la­rı ara­sın­da­ki bağ­la­rın ge­liş­ti­ril­me­si yö­nün­de­ki fa­ali­yet­le­ri, Pa­şa­ye­va’nın si­ya­si ha­ya­tı­nın önem­li bir bö­lü­mü­nü oluş­tur­muş­tur.[2]
Bu ne­den­le onun ha­ya­tı yal­nız­ca bi­rey­sel bir bi­yog­ra­fi ola­rak değil; Azer­bay­can’ın ba­ğım­sız­lık son­ra­sı si­ya­si ve kül­tü­rel ha­ya­tın­da bir kadın si­ya­set­çi­nin ga­ze­te­ci­lik­ten par­la­men­to­ya, kül­tür ça­lış­ma­la­rın­dan ulus­la­ra­ra­sı kamu dip­lo­ma­si­si­ne uza­nan yol­cu­lu­ğu ola­rak da in­ce­le­ne­bi­lir.

2. TOVUZ’DAN BAKÜ’YE: BİR AY­DI­NIN YETİŞMESİ
Ga­ni­re Ələsgər qızı Pa­şa­ye­va, 24 Mart 1975 ta­ri­hin­de Azer­bay­can’ın Tovuz böl­ge­si­ne bağlı Düz Qı­rı­q­lı kö­yün­de doğdu.[3]
Tovuz, Azer­bay­can’ın ba­tı­sın­da, ta­ri­hî ve kül­tü­rel ba­kım­dan önem­li böl­ge­le­rin­den bi­ri­dir. Pa­şa­ye­va’nın ço­cuk­luk ve genç­lik yıl­la­rı­nın bu coğ­raf­ya­da geç­me­si, onun iler­le­yen yıl­lar­da Azer­bay­can’ın ta­ri­hî ha­fı­za­sı­na ve millî me­se­le­le­ri­ne gös­ter­di­ği du­yar­lı­lı­ğın arka pla­nı­nı an­la­mak ba­kı­mın­dan önem­li­dir.
1991–1998 yıl­la­rı ara­sın­da Azer­bay­can Dev­let Tıp Üni­ver­si­te­si Pe­di­at­ri Fa­kül­te­sin­de eği­tim gördü. Ar­dın­dan Bakü Dev­let Üni­ver­si­te­si Ulus­la­ra­ra­sı Hukuk Fa­kül­te­sin­de öğ­re­nim gördü.[4]
Böy­le­ce Pa­şa­ye­va’nın eği­tim ha­ya­tı iki fark­lı alanı bir araya ge­tir­di: insan sağ­lı­ğı ve hukuk. Daha son­ra­ki yıl­lar­da si­ya­set, medya ve ulus­la­ra­ra­sı iliş­ki­ler ala­nın­da­ki ça­lış­ma­la­rın­da bu çok yönlü eği­ti­min iz­le­ri gö­rü­le­cek­ti.
2010 yı­lın­da si­ya­set bi­li­mi ala­nın­da dok­to­ra ça­lış­ma­sı­nı ta­mam­la­ya­rak bi­lim­sel ka­ri­ye­ri­ni de güç­len­dir­di.[5]

3. GA­ZE­TECİLİK: KA­MU­OYU­NA ULA­ŞAN İLK SES
Ga­ni­re Pa­şa­ye­va’nın mes­lek ha­ya­tın­da önem­li dönüm nok­ta­la­rın­dan biri 1998 yı­lın­da ANS te­le­viz­yo­nun­da ga­ze­te­ci­li­ğe baş­la­ma­sı­dır.
Mu­ha­bir­lik­ten edi­tör­lü­ğe, baş edi­tör yar­dım­cı­lı­ğı­na kadar çe­şit­li gö­rev­ler­de bu­lu­nan Pa­şa­ye­va, te­le­viz­yon ha­ber­ci­li­ği­nin ka­mu­oyu oluş­tur­ma gü­cü­nü ya­kın­dan de­ne­yim­le­di.[6]
Ga­ze­te­ci­lik dö­ne­mi, onun daha son­ra­ki si­ya­si ha­ya­tı­nın da önem­li bir alt­ya­pı­sı­nı oluş­tur­du. Çünkü Pa­şa­ye­va, yal­nız­ca si­ya­si ka­rar­la­rın alın­dı­ğı par­la­men­to­da değil, aynı za­man­da top­lu­mun gün­de­mi­nin şe­kil­len­di­ği medya ala­nın­da da aktif bir de­ne­yim ka­zan­mış­tı.
Bu dönem aynı za­man­da onun insan hi­kâ­ye­le­ri­ne, top­lum­sal me­se­le­le­re ve Azer­bay­can’ın ulu­sal so­run­la­rı­na ya­kın­laş­ma­sı­nı sağ­la­dı.
Ga­ze­te­ci­lik­ten si­ya­se­te ge­çi­şi, Pa­şa­ye­va’nın ka­mu­oyu ile doğ­ru­dan ile­ti­şim ku­ra­bi­len bir si­ya­set­çi kim­li­ği ka­zan­ma­sın­da et­ki­li oldu.


4. HEY­DAR ALİYEV VAKFI VE KAMU HİZMETİ
Pa­şa­ye­va, 2005–2012 yıl­la­rı ara­sın­da Hey­dar Ali­yev Vakfı’nın Halk­la İliş­ki­ler De­part­ma­nı Baş­ka­nı ola­rak görev yaptı.[7]
Bu görev, onun ulu­sal ve ulus­la­ra­ra­sı ka­mu­oyu ile iliş­ki­ler ala­nın­da­ki de­ne­yi­mi­ni daha da ge­liş­tir­di.
Kamu dip­lo­ma­si­si açı­sın­dan de­ğer­len­di­ril­di­ğin­de, bir ül­ke­nin ta­ri­hî ve kül­tü­rel me­se­le­le­ri­ni yal­nız­ca si­ya­si açık­la­ma­lar­la değil; medya, kül­tür, ya­yın­cı­lık, eği­tim ve ulus­la­ra­ra­sı et­kin­lik­ler ara­cı­lı­ğıy­la an­lat­ma­sı büyük önem ta­şı­mak­ta­dır.
Pa­şa­ye­va’nın son­ra­ki ça­lış­ma­la­rın­da gö­rü­len bel­ge­sel, kitap, kon­fe­rans ve ulus­la­ra­ra­sı top­lan­tı fa­ali­yet­le­ri­nin te­me­lin­de bu ile­ti­şim tec­rü­be­si­nin önem­li bir yer tut­tu­ğu gö­rül­mek­te­dir.


5. MİLLET MECLİSİ YIL­LA­RI
Ga­ni­re Pa­şa­ye­va, 2005 yı­lın­da ya­pı­lan par­la­men­to se­çim­le­rin­de Tovuz mil­let­ve­ki­li se­çil­di ve bun­dan sonra Azer­bay­can Milli Mec­li­si’nde ara­lık­sız ola­rak görev yaptı.[8]
Üçün­cü, dör­dün­cü, be­şin­ci ve al­tın­cı çağrı Milli Mec­lis­ler­de mil­let­ve­kil­li­ği yapan Pa­şa­ye­va, son dö­ne­min­de Milli Mec­lis Kül­tür Ko­mi­te­si Baş­kan­lı­ğı gö­re­vi­ni yü­rüt­tü.[9]
Aynı za­man­da Asya Par­la­men­ter­ler Asamb­le­si’nde Azer­bay­can he­ye­ti­nin baş­kan­lı­ğı­nı yap­mış; Azer­bay­can-Pa­kis­tan par­la­men­to­la­ra­ra­sı ça­lış­ma gru­bu­na baş­kan­lık etmiş ve çok sa­yı­da ül­ke­nin par­la­men­to­la­ra­ra­sı dost­luk ve ça­lış­ma grup­la­rın­da görev al­mış­tır.[10]
Bu yö­nüy­le Pa­şa­ye­va’nın par­la­men­ter fa­ali­yet­le­ri yal­nız­ca iç po­li­ti­ka ile sı­nır­lı kal­ma­mış, Azer­bay­can’ın ulus­la­ra­ra­sı iliş­ki­le­rin­de de gö­rü­nür bir rol üst­len­miş­tir.

6. HO­CA­LI: TARİHÎ HA­FI­ZA­NIN KO­RUN­MA­SI
Ga­ni­re Pa­şa­ye­va’nın kamu ha­ya­tın­da en fazla öne çıkan ko­nu­lar­dan biri Ho­ca­lı me­se­le­si­dir.
26 Şubat 1992 ta­ri­hin­de Ho­ca­lı’da ya­şa­nan kat­li­am, Azer­bay­can’ın mo­dern ta­ri­hin­de­ki en ağır trav­ma­lar­dan biri ola­rak Azer­bay­can top­lu­mu­nun ko­lek­tif ha­fı­za­sın­da yer al­mak­ta­dır.
Pa­şa­ye­va, Ho­ca­lı’da ya­şa­nan­la­rın ta­nık­la­rı­nın an­la­tı­la­rı­nın kayıt al­tı­na alın­ma­sı­na özel önem ver­miş­tir.
Həvva Məmmədova ile bir­lik­te ha­zır­la­dı­ğı “Xo­ca­lı So­y­qı­rı­mı: Şa­hidlərin Di­lindən” (Ho­ca­lı Soy­kı­rı­mı: Ta­nık­la­rın Di­lin­den) adlı ça­lış­ma­da, Ho­ca­lı sa­kin­le­ri­nin ta­nık­lık­la­rı­na, esa­ret ve ka­yıp­la­ra iliş­kin an­la­tı­la­ra ve ko­nu­ya iliş­kin çe­şit­li bel­ge­ler ile ulus­la­ra­ra­sı do­kü­man­la­ra yer ve­ril­miş­tir.[11]
Ese­rin Tür­ki­ye Türk­çe­sin­de de ya­yım­lan­ma­sı, Ho­ca­lı ha­fı­za­sı­nın Tür­ki­ye ka­mu­oyu­na ak­ta­rıl­ma­sı ba­kı­mın­dan ay­rı­ca önem ta­şı­mış­tır.[12]
Pa­şa­ye­va’nın yak­la­şı­mın­da Ho­ca­lı, yal­nız­ca geç­miş­te ya­şan­mış bir acı­nın ha­tır­lan­ma­sı değil; ta­ri­hî bel­ge­le­rin ko­run­ma­sı ve ge­lecek ku­şak­la­ra ak­ta­rıl­ma­sı ge­re­ken bir ha­fı­za me­se­le­siy­di.
Bu ne­den­le onun Ho­ca­lı ça­lış­ma­la­rı­nı, aynı za­man­da ha­fı­za si­ya­se­ti ve kamu dip­lo­ma­si­si bağ­la­mın­da de­ğer­len­dir­mek müm­kün­dür.

7. KA­RA­BAĞ DA­VA­SI­NIN ULUS­LA­RA­RA­SI PLAT­FORM­LAR­DA AN­LA­TIL­MA­SI
Pa­şa­ye­va’nın si­ya­si fa­ali­yet­le­ri­nin önem­li bir bö­lü­mü Ka­ra­bağ me­se­le­si­ne ay­rıl­mış­tır.
Azer­bay­can Milli Kü­tüp­ha­ne­si, onun ça­lış­ma­la­rı­nı de­ğer­len­di­rir­ken Pa­şa­ye­va’nın Azer­bay­can’ın tez­le­ri­ni ve Ka­ra­bağ ger­çek­le­ri­ni ulus­la­ra­ra­sı plat­form­lar­da an­lat­mak için yoğun çaba gös­ter­di­ği­ni be­lirt­mek­te­dir.[13]
Bu ça­lış­ma­la­rın önem­li bir yönü, me­se­le­nin yal­nız­ca si­ya­si söy­lem dü­ze­yin­de bı­ra­kıl­ma­ma­sıy­dı. Pa­şa­ye­va ki­tap­lar, ma­ka­le­ler, kon­fe­rans­lar, te­le­viz­yon prog­ram­la­rı ve bel­ge­sel­ler ara­cı­lı­ğıy­la Ka­ra­bağ me­se­le­si­nin ta­ri­hî ve in­sa­ni bo­yut­la­rı­nı an­lat­ma­ya ça­lış­tı.
Onun ko­nuş­ma­la­rın­da Ho­ca­lı, Ka­ra­bağ, Azer­bay­can’ın top­rak bü­tün­lü­ğü, ye­rin­den edil­miş in­san­lar ve ta­ri­hî ha­fı­za gibi baş­lık­lar sıkça gün­de­me gel­miş­tir.
Bu bağ­lam­da Pa­şa­ye­va, par­la­men­ter kim­li­ği ile ga­ze­te­ci kim­li­ği­ni bir araya ge­ti­re­rek ulus­la­ra­ra­sı ka­mu­oyu­na ulaş­ma­ya ça­lı­şan bir si­ya­set­çi pro­fi­li or­ta­ya koy­muş­tur.

8. TÜRK DÜN­YA­SI: SI­NIR­LA­RI AŞAN BİR KÜL­TÜR VE KAR­DEŞLİK AN­LA­YI­ŞI
Ga­ni­re Pa­şa­ye­va’nın si­ya­si ve kül­tü­rel mi­ra­sı­nın en be­lir­gin un­sur­la­rın­dan biri Türk dün­ya­sı­na yö­ne­lik ça­lış­ma­la­rın­da gö­rül­mek­te­dir.
Tür­ki­ye ile Azer­bay­can ara­sın­da­ki iliş­ki­le­rin güç­len­di­ril­me­si, Türk halk­la­rı ara­sın­da­ki ortak kül­tü­rün ta­nı­tıl­ma­sı ve Türk dün­ya­sı­nın ortak de­ğer­le­ri­nin ge­lecek ku­şak­la­ra ak­ta­rıl­ma­sı onun ko­nuş­ma­la­rın­da ve eser­le­rin­de önem­li yer tut­muş­tur.
Ana­do­lu Ajan­sı’nın ve­fa­tı­nın ikin­ci yıl dö­nü­mün­de ya­yım­la­dı­ğı bi­yog­ra­fik de­ğer­len­dir­me­de de Pa­şa­ye­va’nın yal­nız­ca Azer­bay­can me­se­le­le­ri­ne değil, Türk dün­ya­sı­nın genel me­se­le­le­ri­ne du­yar­lı­lı­ğıy­la ta­nın­dı­ğı ve Tür­ki­ye-Azer­bay­can iliş­ki­le­ri­nin güç­len­di­ril­me­si­ne katkı sun­du­ğu be­lir­til­mek­te­dir.[14]
Bu çer­çe­ve­de onun Türk dün­ya­sı­na iliş­kin fa­ali­yet­le­ri; kül­tür, tarih, ede­bi­yat, medya, par­la­men­to ve kamu dip­lo­ma­si­si baş­lık­la­rı­nın ke­siş­ti­ği geniş bir ça­lış­ma alanı oluş­tur­muş­tur.

9. “ADIM ADIM TÜRKİYE”: KÜL­TÜ­RÜN KAMU DİPLO­MASİSİNE DÖ­NÜŞ­MESİ
Pa­şa­ye­va’nın son dönem ça­lış­ma­la­rın­dan biri olan “Adım Adım Tür­ki­ye”, onun Tür­ki­ye’ye ve Türk dün­ya­sı­na ba­kı­şı­nı kül­tü­rel bir proje ara­cı­lı­ğıy­la or­ta­ya koy­ma­sı ba­kı­mın­dan dik­kat çe­ki­ci­dir.
Proje kap­sa­mın­da Tür­ki­ye’nin ta­ri­hî, kül­tü­rel ve sos­yal özel­lik­le­ri­nin Azer­bay­can ka­mu­oyu­na ta­nı­tıl­ma­sı amaç­lan­mış­tır.
2025 yı­lın­da ya­yım­la­nan aka­de­mik bir yük­sek li­sans te­zin­de “Adım Adım Tür­ki­ye” pro­je­si, Tür­ki­ye-Azer­bay­can iliş­ki­le­rin­de kül­tü­rel dip­lo­ma­si ve yu­mu­şak güç bağ­la­mın­da in­ce­len­miş­tir. Araş­tır­ma, pro­je­nin ortak tarih, kül­tür ve de­ğer­ler üze­rin­den iki top­lum ara­sın­da­ki ya­kın­lı­ğın gö­rü­nür kı­lın­ma­sı­na hiz­met et­ti­ği­ni or­ta­ya koy­mak­ta­dır.[15]
Bu yö­nüy­le Pa­şa­ye­va’nın son ça­lış­ma­sı, onun yal­nız­ca si­ya­si söy­lem üre­ten değil, kül­tü­rel bağ­la­rı güç­len­dir­mek için medya ve bel­ge­sel araç­la­rı­nı kul­la­nan bir kamu dip­lo­ma­si­si ak­tö­rü ol­du­ğu­nu gös­ter­mek­te­dir.

10. YAZAR GANİRE PA­ŞA­YE­VA
Pa­şa­ye­va’nın mi­ra­sı yal­nız­ca si­ya­set ve ga­ze­te­ci­lik­le sı­nır­lı de­ğil­dir.
Azer­bay­can Milli Mec­li­si ve Azer­bay­can Milli Kü­tüp­ha­ne­si ka­yıt­la­rı­na göre 20’den fazla bi­lim­sel, pub­li­sis­tik ve edebî ese­rin, yüz­ler­ce ma­ka­le­nin ve yak­la­şık 20 bel­ge­se­lin se­nar­yo veya da­nış­man­lı­ğı­nın ar­ka­sın­da­ki isim ol­muş­tur.[16]
Eser­le­ri ara­sın­da;
* Nobel Ödül­lü Ka­dın­lar
* Ta­ri­he Adını Yaz­dı­ran Ka­dın­lar
* Ho­ca­lı Soy­kı­rı­mı: Ta­nık­la­rın Di­lin­den
* Dün­ya­nın Kay­bet­ti­ği Büyük İnsan
* Kuzey Kıb­rıs ve Kıb­rıs Türk­le­ri
* Adım Adım Öz­be­kis­tan
* Dede Aləsgər
* Adım Adım Ja­pon­ya
* Sen­den Sonra
* Ben­den Sonra
* Hesap Za­ma­nı
gibi ça­lış­ma­lar bu­lun­mak­ta­dır.[17]
Bu eser­ler in­ce­len­di­ğin­de Pa­şa­ye­va’nın ça­lış­ma ala­nı­nın Azer­bay­can’dan Türk dün­ya­sı­na, ka­dın­lar­dan kül­tü­re, ta­rih­ten ulus­la­ra­ra­sı iliş­ki­le­re kadar ge­niş­le­di­ği gö­rül­mek­te­dir.

11. KA­DI­NIN KA­MU­SAL ALAN­DAKİ YERİ
Pa­şa­ye­va’nın ha­ya­tı­nın bir başka önem­li bo­yu­tu da ka­dın­la­rın medya, si­ya­set ve aka­de­mi alan­la­rın­da­ki gö­rü­nür­lü­ğü­dür.
Ga­ze­te­ci­lik­ten mil­let­ve­kil­li­ği­ne, aka­de­mik ça­lış­ma­lar­dan ulus­la­ra­ra­sı par­la­men­ter fa­ali­yet­le­re kadar uza­nan mes­lek ha­ya­tı, Azer­bay­can’da ka­dın­la­rın ka­mu­sal alan­da­ki rol­le­ri­nin gö­rü­nür ör­nek­le­rin­den biri ol­muş­tur.
Ka­dın­la­rın yal­nız­ca sos­yal ha­ya­tın değil; si­ya­set, medya, aka­de­mi, kül­tür ve ulus­la­ra­ra­sı iliş­ki­le­rin de aktif ak­tör­le­ri ol­ma­sı ge­rek­ti­ği yö­nün­de­ki yak­la­şı­mı, onun fa­ali­yet­le­rin­de ken­di­si­ni gös­ter­miş­tir.
Bu ne­den­le Pa­şa­ye­va’nın bi­yog­ra­fi­si, aynı za­man­da çağ­daş Azer­bay­can’da kadın si­ya­set­çi ve aydın ti­pi­nin in­ce­le­ne­bi­le­ce­ği ör­nek­ler­den biri ola­rak de­ğer­len­di­ri­le­bi­lir.

12. SON GÜN­LERİ VE VE­FA­TI
Ga­ni­re Pa­şa­ye­va, Eylül 2023'te ge­çir­di­ği ciddi ra­hat­sız­lık ne­de­niy­le Bakü’de has­ta­ne­ye kal­dı­rıl­dı.
24 Eylül’de yoğun ba­kı­ma alı­nan Pa­şa­ye­va, ya­pı­lan tıbbi mü­da­ha­le­le­re rağ­men 28 Eylül 2023 ta­ri­hin­de 48 ya­şın­da ha­ya­tı­nı kay­bet­ti.[18]
Ce­na­ze na­ma­zı Bakü’deki Hay­dar Camii’nde kı­lın­dı ve naaşı II. Fahri Hı­ya­ban’da top­ra­ğa ve­ril­di.[19]
Ve­fa­tı Azer­bay­can’da ol­du­ğu kadar Tür­ki­ye’de ve Türk dün­ya­sı­nın çe­şit­li böl­ge­le­rin­de de geniş yankı uyan­dır­dı.
TÜRK­PA Genel Sek­re­te­ri Meh­met Sü­rey­ya Er ta­ra­fın­dan ya­yım­la­nan ta­zi­ye me­sa­jın­da Pa­şa­ye­va’nın ha­ya­tı­nı Azer­bay­can’a ve Türk dün­ya­sı­na ada­dı­ğı özel­lik­le vur­gu­lan­mış­tır.[20]

13. GANİRE PA­ŞA­YE­VA’NIN MİRASI
Ga­ni­re Pa­şa­ye­va’nın bı­rak­tı­ğı miras üç temel düz­lem­de ele alı­na­bi­lir:
13.1. Azer­bay­can Millî Ha­fı­za­sı­na Kat­kı­sı
Ho­ca­lı ve Ka­ra­bağ ko­nu­sun­da yap­tı­ğı ça­lış­ma­lar, ta­nık­lık­la­rın kayda ge­çi­ril­me­si ve bun­la­rın fark­lı dil­ler­de ya­yım­lan­ma­sı onun ta­ri­hî ha­fı­za­ya yap­tı­ğı kat­kı­nın önem­li bir bö­lü­mü­nü oluş­tur­muş­tur.
13.2. Tür­ki­ye-Azer­bay­can Kar­deş­li­ği
Tür­ki­ye ile Azer­bay­can ara­sın­da­ki ta­ri­hî, kül­tü­rel ve sos­yal bağ­la­rın güç­len­di­ril­me­si için yü­rüt­tü­ğü fa­ali­yet­ler, onun si­ya­si ve kül­tü­rel mi­ra­sı­nın ikin­ci önem­li bo­yu­tu­dur.
13.3. Türk Dün­ya­sı Bi­lin­ci
Pa­şa­ye­va’nın Türk dün­ya­sı­na iliş­kin ko­nuş­ma­la­rı, ki­tap­la­rı, se­ya­hat ve bel­ge­sel ça­lış­ma­la­rı; Türk halk­la­rı­nın ortak tarih, kül­tür ve dil mi­ra­sı­nın ta­nı­tıl­ma­sı­na yö­ne­lik geniş bir pers­pek­tif or­ta­ya koy­muş­tur.
Bu açı­dan ba­kıl­dı­ğın­da onun ha­ya­tı, Azer­bay­can mer­kez­li fakat Türk dün­ya­sı­nı ku­şa­tan bir kül­tü­rel ve si­ya­si fa­ali­yet çiz­gi­si ola­rak de­ğer­len­di­ri­le­bi­lir.

14. SONUÇ
Ga­ni­re Pa­şa­ye­va, 48 yıl­lık ha­ya­tı­na ga­ze­te­ci­lik, aka­de­mis­yen­lik, ya­zar­lık, si­ya­set ve kamu dip­lo­ma­si­si alan­la­rın­da önem­li ça­lış­ma­lar sığ­dır­mış bir Azer­bay­can­lı aydın ve si­ya­set­çi­dir.
Tovuz’un Düz Qı­rı­q­lı kö­yün­de baş­la­yan hayat yol­cu­lu­ğu; Bakü’de tıp ve hukuk eği­ti­mi­ne, ga­ze­te­ci­li­ğe, aka­de­mik ça­lış­ma­la­ra, Hey­dar Ali­yev Vakfı’na, Azer­bay­can Milli Mec­li­si’ne ve ulus­la­ra­ra­sı par­la­men­ter plat­form­la­ra kadar uzan­mış­tır.
Onun ha­ya­tın­da­ki en be­lir­gin çiz­gi­ler­den biri, Azer­bay­can’ın ta­ri­hî ha­fı­za­sı­nın ko­run­ma­sı ve ül­ke­si­nin ulus­la­ra­ra­sı alan­da an­la­tıl­ma­sı ol­muş­tur.
Ho­ca­lı ko­nu­sun­da ta­nık­lık­la­rı bir araya ge­tir­me­si, Ka­ra­bağ me­se­le­si­ni fark­lı plat­form­lar­da an­lat­ma­sı ve Azer­bay­can’ın tez­le­ri­ni ulus­la­ra­ra­sı ka­mu­oyu­na ta­şı­ma­sı, si­ya­si fa­ali­yet­le­ri­nin önem­li bir bö­lü­mü­nü oluş­tur­muş­tur.
Bunun ya­nın­da Tür­ki­ye-Azer­bay­can iliş­ki­le­ri­nin ge­liş­ti­ril­me­si ve Türk dün­ya­sı ara­sın­da­ki kül­tü­rel bağ­la­rın güç­len­di­ril­me­si için yü­rüt­tü­ğü ça­lış­ma­lar, onun mi­ra­sı­nı Azer­bay­can sı­nır­la­rı­nın öte­si­ne ta­şı­mış­tır.
Bu ba­kım­dan Ga­ni­re Pa­şa­ye­va’nın ha­ya­tı; kalem, kürsü ve kül­tür yo­luy­la yü­rü­tü­len bir kamu hiz­me­ti ola­rak oku­na­bi­lir.
Türk dün­ya­sın­da ka­dın­la­rın si­ya­set, medya ve kül­tür ala­nın­da­ki gö­rü­nür­lü­ğü­nün güçlü ör­nek­le­rin­den biri olan Pa­şa­ye­va, ge­ri­de yal­nız­ca si­ya­si gö­rev­ler değil; ki­tap­lar, ma­ka­le­ler, bel­ge­sel­ler, ko­nuş­ma­lar ve ha­tı­ra­lar­dan olu­şan geniş bir kül­tü­rel miras bı­rak­mış­tır.
Onun ve­fa­tın­dan sonra da eser­le­ri­nin ve dü­şün­ce­le­ri­nin fark­lı araş­tır­ma­la­ra konu ol­ma­sı, bı­rak­tı­ğı mi­ra­sın ya­şa­dı­ğı­nı gös­ter­mek­te­dir.
Bu ne­den­le Türk dün­ya­sı­nın ortak ha­fı­za­sın­da Ga­ni­re Pa­şa­ye­va’nın adı; Azer­bay­can’ın sesi, Ho­ca­lı ve Ka­ra­bağ ha­fı­za­sı­nın sa­vu­nu­cu­su, Tür­ki­ye-Azer­bay­can kar­deş­li­ği­nin güçlü an­la­tı­cı­la­rın­dan ve Türk dün­ya­sı kül­tü­rü­ne hiz­met etmiş bir aydın ola­rak anıl­ma­ya devam ede­cek­tir.
Mil­let­le­rin ta­ri­hin­de bazı isim­ler var­dır; ömür­le­ri kısa olsa da bı­rak­tık­la­rı iz uzun olur.
Ga­ni­re Pa­şa­ye­va da o iz bı­ra­kan isim­ler­den bi­ri­dir.
Onu, ve­fa­tı­nın se­ne-i dev­ri­ye­sin­de rah­met, min­net ve say­gıy­la yâd edi­yo­ruz.
Ruhu şad, me­kâ­nı cen­net olsun.
“Bir mil­le­tin ha­fı­za­sı, onun ge­le­ce­ğe bı­rak­tı­ğı en büyük mi­ras­tır.”
Ga­ni­re Pa­şa­ye­va’nın mü­ca­de­le­si de Azer­bay­can’ın, Ka­ra­bağ’ın, Ho­ca­lı’nın ve Türk dün­ya­sı­nın ha­fı­za­sın­da ya­şa­ma­ya devam ede­cek­tir.

DİPNOT­LAR
[1] Azərbay­can Res­pub­li­ka­sı Milli Məclisi, “Milli Məcli­sin komitə sədri Qənirə Pa­şa­ye­va vəfat edib”, 29 Eylül 2023.
[2] Ana­do­lu Ajan­sı, “Ga­ze­te­ci­lik­ten si­ya­se­te, Türk dün­ya­sı­na adan­mış bir hayat: Ga­ni­re Pa­şa­ye­va”, 28 Eylül 2025.
[3] Azərbay­can Res­pub­li­ka­sı Milli Məclisi, Qənirə Ələsgər qızı Pa­şa­ye­va bi­yog­ra­fi­si.
[4] Azərbay­can Milli Ki­ta­b­xa­na­sı, “Pro­fes­sor Qənirə Pa­şa­ye­va” ser­gi­si ve bi­yog­ra­fik bil­gi­ler.
[5] A.g.e.; Pa­şa­ye­va’nın 2010 yı­lın­da si­ya­set bi­li­mi ala­nın­da dok­to­ra de­re­ce­si­ni al­dı­ğı be­lir­til­mek­te­dir.
[6] Azərbay­can Res­pub­li­ka­sı Milli Məclisi, Pa­şa­ye­va bi­yog­ra­fi­si.
[7] Azərbay­can Res­pub­li­ka­sı Milli Məclisi, “Milli Məcli­sin komitə sədri Qənirə Pa­şa­ye­va vəfat edib.”
[8] Ana­do­lu Ajan­sı, “Azer­bay­can Mil­let­ve­ki­li Ga­ni­re Pa­şa­ye­va Bakü'de son yol­cu­lu­ğu­na uğur­lan­dı”, 29 Eylül 2023.
[9] Azərbay­can Res­pub­li­ka­sı Milli Məclisi, Pa­şa­ye­va’nın par­la­men­ter gö­rev­le­ri.
[10] APA, Pa­şa­ye­va’nın par­la­men­ter gö­rev­le­ri ve ulus­la­ra­ra­sı ça­lış­ma grup­la­rı.
[11] Azərbay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti­nin İşlər İdarəsi, “Xo­ca­lı So­y­qı­rı­mı: ta­nı­q­la­rın di­lindən” ça­lış­ma­sı­na iliş­kin belge.
[12] Trend News Agency, “Xo­ca­lı so­y­qı­rı­mı şa­hidlərin di­lindən ki­ta­bı­nın təqdi­ma­tı ke­çi­ri­lib”, 28 Şubat 2011.
[13] Azərbay­can Milli Ki­ta­b­xa­na­sı, “Pro­fes­sor Qənirə Pa­şa­ye­va”.
[14] Ana­do­lu Ajan­sı, “Ga­ze­te­ci­lik­ten si­ya­se­te, Türk dün­ya­sı­na adan­mış bir hayat: Ga­ni­re Pa­şa­ye­va.”
[15] Gamze Boz­türk, Tür­ki­ye Azer­bay­can iliş­ki­le­rin­de yu­mu­şak güç kul­la­nı­mı ve Ga­ni­re Pa­şa­ye­va’nın ‘Adım Adım Tür­ki­ye’ prog­ra­mı, Sivas Cum­hu­ri­yet Üni­ver­si­te­si, Yük­sek Li­sans Tezi, 2025.
[16] Azərbay­can Milli Ki­ta­b­xa­na­sı, Pa­şa­ye­va’nın kitap, ma­ka­le ve bel­ge­sel ça­lış­ma­la­rı.
[17] Türk Dün­ya­sı An­sik­lo­pe­di­si, “Ga­ni­re Pa­şa­ye­va”, 2026.
[18] Azərbay­can Res­pub­li­ka­sı Milli Məclisi, Pa­şa­ye­va’nın 28 Eylül 2023 ta­ri­hin­de vefat et­ti­ği­ne iliş­kin resmî açık­la­ma.
[19] Ana­do­lu Ajan­sı, Pa­şa­ye­va’nın ce­na­ze tö­re­ni ve II. Fahri Hı­ya­ban’a defni.
[20] TÜRK­PA, “Mes­sa­ge of con­do­len­ce over the de­mi­se of Ga­ni­ra Pas­ha­ye­va”, 29 Eylül 2023.

KAY­NAK­ÇA
Resmî ve Ku­rum­sal Kay­nak­lar
Azərbay­can Res­pub­li­ka­sı Milli Məclisi. Pa­şa­ye­va Qənirə Ələsgər qızı – Tərcü­me­yi-hal. Bakı.
Azərbay­can Res­pub­li­ka­sı Milli Məclisi. (2023). Milli Məcli­sin komitə sədri Qənirə Pa­şa­ye­va vəfat edib. Bakı.
Azərbay­can Milli Ki­ta­b­xa­na­sı. Pro­fes­sor Qənirə Pa­şa­ye­va. Bakı.
TÜRK­PA. (2023). Mes­sa­ge of con­do­len­ce over the de­mi­se of Ga­ni­ra Pas­ha­ye­va. An­ka­ra.
Aka­de­mik ve Araş­tır­ma Kay­nak­la­rı
Boz­türk, G. (2025). Tür­ki­ye Azer­bay­can iliş­ki­le­rin­de yu­mu­şak güç kul­la­nı­mı ve Ga­ni­re Pa­şa­ye­va’nın “Adım Adım Tür­ki­ye” prog­ra­mı. Sivas Cum­hu­ri­yet Üni­ver­si­te­si, Sos­yal Bi­lim­ler Ens­ti­tü­sü, Yük­sek Li­sans Tezi.
Uzun, G. (2026). Ga­ni­re Pa­şa­ye­va. Türk Dün­ya­sı An­sik­lo­pe­di­si.
Basın ve Haber Kay­nak­la­rı
Ana­do­lu Ajan­sı. (2023). Azer­bay­can Mil­let­ve­ki­li Ga­ni­re Pa­şa­ye­va Bakü'de son yol­cu­lu­ğu­na uğur­lan­dı.
Ana­do­lu Ajan­sı. (2025). Ga­ze­te­ci­lik­ten si­ya­se­te, Türk dün­ya­sı­na adan­mış bir hayat: Ga­ni­re Pa­şa­ye­va.
Trend News Agency. (2011). Xo­ca­lı so­y­qı­rı­mı şa­hidlərin di­lindən ki­ta­bı­nın təqdi­ma­tı ke­çi­ri­lib.
APA. (2023). Qənirə Pa­şa­ye­va vəfat edib.
Pa­şa­ye­va’nın Eser­le­rin­den Seç­me­ler
Pa­şa­ye­va, Q. Nobel Ödül­lü Ka­dın­lar.
Pa­şa­ye­va, Q. Ta­ri­he Adını Yaz­dı­ran Ka­dın­lar.
Pa­şa­ye­va, Q. & Məmmədova, H. Ho­ca­lı Soy­kı­rı­mı: Ta­nık­la­rın Di­lin­den.
Pa­şa­ye­va, Q. Dün­ya­nın Kay­bet­ti­ği Büyük İnsan.
Pa­şa­ye­va, Q. Kuzey Kıb­rıs ve Kıb­rıs Türk­le­ri.
Pa­şa­ye­va, Q. Adım Adım Öz­be­kis­tan.
Pa­şa­ye­va, Q. Dede Aləsgər.
Pa­şa­ye­va, Q. Ben­den Sonra.
Pa­şa­ye­va, Q. Sen­den Sonra.
Pa­şa­ye­va, Q. Hesap Za­ma­nı.

De­ğer­li oku­yu­cu­la­rı­mız, tarih sa­de­ce geç­mi­şin ay­na­sı değil, ge­le­ce­ğin pu­su­la­sı­dır. Biz­ler de bu pu­su­la­yı iyi oku­ma­lı, ta­ri­hi­mi­ze, ec­da­dı­mı­za ve on­la­rın bize bı­rak­tı­ğı onur­lu mi­ra­sa sahip çık­ma­lı­yız.
Bir son­ra­ki ya­zı­mız­da bu­luş­mak di­le­ğiy­le...
Ne mutlu Türk’üm di­ye­ne! Son­suz Sevgi ve Say­gı­la­rım­la