UNUT­MA, UNUT­TUR­MA VE AF­FET­ME ASİL TÜRK!

UNUT­MA, UNUT­TUR­MA VE AF­FET­ME ASİL TÜRK!
14 KASIM 1944 AHIS­KA TÜRK­LERİNİN SÜR­GÜ­NÜ
Bir mil­le­tin yur­dun­dan ko­pa­rı­lı­şı, bir hal­kın ha­fı­za­sı­na ka­zı­nan acı ve bit­me­yen vatan has­re­ti

TARİHSEL VE AKA­DEMİK ANMA MA­KA­LESİ · 14 KASIM 1944

ÖZET

14 Kasım 1944, Türk ta­ri­hi­nin en acı say­fa­la­rın­dan bi­ri­nin ya­zıl­dı­ğı ta­rih­tir. Gür­cis­tan'ın gü­ney­ba­tı­sın­da, ta­ri­hî Ahıs­ka böl­ge­sin­de ya­şa­yan Ahıs­ka Türk­le­ri, Sov­yet­ler Bir­li­ği yö­ne­ti­mi­nin al­dı­ğı ka­rar­la bir ge­ce­de ev­le­rin­den, top­rak­la­rın­dan ve ata yurt­la­rın­dan ko­pa­rı­la­rak Orta Asya'nın uzak coğ­raf­ya­la­rı­na sür­gün edil­miş­tir.

Kadın, çocuk, yaşlı de­me­den ev­le­rin­den top­la­nan on bin­ler­ce insan, hay­van ve yük ta­şı­mak için kul­la­nı­lan va­gon­la­ra dol­du­rul­muş; açlık, su­suz­luk, has­ta­lık, soğuk ve ağır yaşam ko­şul­la­rı al­tın­da ölüm yol­cu­lu­ğu­na çı­ka­rıl­mış­tır.

Bu sür­gün yal­nız­ca in­san­la­rın ya­şa­dık­la­rı top­rak­lar­dan uzak­laş­tı­rıl­ma­sı de­ğil­dir. Aynı za­man­da aile­le­rin par­ça­lan­ma­sı, kül­tü­rel ha­fı­za­nın ya­ra­lan­ma­sı, bir mil­le­tin ta­ri­hî coğ­raf­ya­sıy­la bağ­la­rı­nın ko­pa­rıl­ma­ya ça­lı­şıl­ma­sı­dır.

Ahıs­ka Türk­le­ri­nin ya­şa­dı­ğı bu büyük tra­je­di, in­san­lık ta­ri­hi­nin unu­tul­ma­ma­sı ge­re­ken kara say­fa­la­rın­dan bi­ri­dir.

1. Ahıs­ka: Ta­ri­hî Bir Türk Yurdu

Ahıs­ka, bugün Gür­cis­tan sı­nır­la­rı içe­ri­sin­de bu­lu­nan, tarih bo­yun­ca Türk­le­rin ya­şa­dı­ğı ve Türk kül­tü­rü­nün köklü iz­le­ri­ni ta­şı­dı­ğı önem­li bir Kaf­kas­ya coğ­raf­ya­sı­dır.

Aras hav­za­sı ile Kaf­kas­ya ara­sın­da st­ra­te­jik bir ko­nu­ma sahip olan Ahıs­ka ve çev­re­si, yüz­yıl­lar bo­yun­ca Türk ta­ri­hi­nin önem­li mer­kez­le­rin­den biri ol­muş­tur. Os­man­lı Dev­le­ti'nin 1578 yı­lın­da ger­çek­leş­tir­di­ği Kaf­kas­ya se­fe­ri son­ra­sın­da bölge Os­man­lı hâ­ki­mi­ye­ti­ne gir­miş, yak­la­şık iki buçuk asır bo­yun­ca Os­man­lı ida­re­sin­de kal­mış­tır. 1828-1829 Os­man­lı-Rus Sa­va­şı'nın ar­dın­dan im­za­la­nan Edir­ne Ant­laş­ma­sı ile Ahıs­ka böl­ge­si Rusya'nın hâ­ki­mi­ye­ti­ne geç­miş­tir.

Bu ge­liş­me, Ahıs­ka Türk­le­ri­nin ta­ri­hin­de­ki uzun ve çi­le­li dö­ne­min baş­lan­gıç­la­rın­dan biri ol­muş­tur.

Çar­lık Rus­ya­sı dö­ne­min­de baş­la­yan si­ya­si ve de­mog­ra­fik bas­kı­lar, 1917 Bol­şe­vik Dev­ri­mi son­ra­sın­da da fark­lı bi­çim­ler­de devam et­miş­tir. Sov­yet­ler Bir­li­ği'nin ku­rul­ma­sıy­la bir­lik­te Ahıs­ka Türk­le­ri, özel­lik­le Sta­lin dö­ne­min­de ağır si­ya­si bas­kı­la­ra ve ay­rım­cı po­li­ti­ka­la­ra maruz kal­mış­tır.

Ahıs­ka Türk­le­ri, bütün bu ge­liş­me­le­re rağ­men dil­le­ri­ni, din­le­ri­ni, ge­le­nek­le­ri­ni, aile ya­pı­la­rı­nı ve Türk kim­lik­le­ri­ni ko­ru­ma­ya ça­lış­mış­lar­dır.

2. 14 Kasım 1944: Bir Ge­ce­de Yı­kı­lan Yu­va­lar

II. Dünya Sa­va­şı'nın en ka­ran­lık gün­le­rin­de, Sov­yet­ler Bir­li­ği'nin Sta­lin yö­ne­ti­mi al­tın­da bu­lun­du­ğu dö­nem­de, Ahıs­ka Türk­le­ri ta­rih­le­ri­nin en büyük fe­la­ket­le­rin­den bi­riy­le karşı kar­şı­ya bı­ra­kıl­mış­tır.

Sür­gü­nün hu­ku­ki ve si­ya­si ha­zır­lı­ğı, Sov­yet Dev­let Sa­vun­ma Ko­mi­te­si­nin 31 Tem­muz 1944 ta­rih­li ve 6279 sa­yı­lı ka­ra­rıy­la şe­kil­len­miş­tir. Sov­yet gü­ven­lik ma­kam­la­rı­nın ha­zır­lık­la­rı so­nu­cun­da 14 Kasım 1944 ge­ce­si sür­gün ope­ras­yo­nu baş­la­tıl­mış­tır.[1]

O gece Ahıs­ka'nın köy­le­ri ve ka­sa­ba­la­rı Sov­yet as­ker­le­ri ta­ra­fın­dan ku­şa­tıl­mış­tır.

İnsan­la­ra ev­le­ri­ni terk et­me­le­ri için çok kısa bir süre ta­nın­mış, çoğu zaman neden böyle bir uy­gu­la­may­la karşı kar­şı­ya bı­ra­kıl­dık­la­rı dahi açık­lan­ma­mış­tır.

Ka­dın­lar, ço­cuk­lar, yaş­lı­lar ve has­ta­lar apar topar ev­le­rin­den çı­ka­rıl­mış; yan­la­rı­na ala­bil­dik­le­ri bir­kaç parça eşya ile köy mey­dan­la­rın­da top­lan­mış­lar­dır.

Bir ömür emek ve­ri­le­rek ku­ru­lan evler, bağ­lar, bah­çe­ler, tar­la­lar ve ha­tı­ra­lar ge­ri­de bı­ra­kıl­mış­tır.

Ana­la­rın be­şik­le­ri, ço­cuk­la­rın oyun­cak­la­rı, de­de­le­rin ha­tı­ra­la­rı, du­var­lar­da asılı aile fo­toğ­raf­la­rı ve yüz­yıl­la­rın bi­rik­tir­di­ği hayat bir anda ge­ri­de kal­mış­tır.

Ar­dın­dan kam­yon­la­ra bin­di­ri­len in­san­lar de­mir­yo­lu is­tas­yon­la­rı­na gö­tü­rül­müş, hay­van ta­şı­ma­cı­lı­ğın­da kul­la­nı­lan ka­pa­lı yük va­gon­la­rı­na dol­du­rul­muş­tur.

O va­gon­la­rın ka­pı­la­rı ka­pan­dı­ğın­da yal­nız­ca bir yol­cu­luk baş­la­ma­mış, bin­ler­ce aile­nin ha­ya­tın­da te­la­fi­si müm­kün ol­ma­yan bir ay­rı­lık da baş­la­mış­tır.

14 Kasım ge­ce­si Ahıs­ka'da sönen ocak­lar, Türk mil­le­ti­nin ha­fı­za­sın­da hiç­bir zaman sön­me­yecek bir acı­nın sem­bo­lü ol­muş­tur.[2]

3. Ölüm Va­gon­la­rın­da Bir Mil­le­tin Çi­le­si

Yak­la­şık 100 bin Ahıs­ka Tür­kü­nün sür­gün edil­di­ği kabul edil­mek­te­dir. Sov­yet resmî ka­yıt­la­rın­da Kasım 1944 için 91.095, Ara­lık 1944 için 92.307, Ocak 1945 için ise 92.374 kişi gibi fark­lı ra­kam­lar bu­lun­mak­ta­dır. Bu ne­den­le araş­tır­ma­lar­da 90 bin ile 120 bin ara­sın­da­ki tah­min­le­re de rast­lan­mak­ta­dır.[3]

Sür­gün edi­len in­san­lar Ka­za­kis­tan, Kır­gı­zis­tan ve Öz­be­kis­tan başta olmak üzere Orta Asya'nın fark­lı böl­ge­le­ri­ne gön­de­ril­miş­tir.

Hay­van ta­şı­ma­cı­lı­ğı için kul­la­nı­lan va­gon­lar­da haf­ta­lar­ca süren yol­cu­luk bo­yun­ca in­san­lar açlık, su­suz­luk, soğuk ve sal­gın has­ta­lık­lar­la mü­ca­de­le etmek zo­run­da kal­mış­tır.

Kışın don­du­ru­cu so­ğu­ğun­da, insan onu­ru­na ya­kış­ma­yan ko­şul­lar­da ger­çek­leş­ti­ri­len bu yol­cu­luk­ta bin­ler­ce insan ha­ya­tı­nı kay­bet­miş­tir. Yol­cu­luk sı­ra­sın­da ya­şa­mı­nı yi­ti­ren­le­rin sa­yı­sı kay­nak­la­ra göre fark­lı­lık gös­ter­mek­le bir­lik­te yak­la­şık 17-20 bin kişi ola­rak ifade edil­mek­te­dir.[4]

Bir dü­şü­nün...

Bir anne, ku­ca­ğın­da­ki be­be­ği­ni so­ğuk­tan ko­ru­ma­ya ça­lı­şı­yor. Bir çocuk, ne ol­du­ğu­nu an­la­ya­ma­dan an­ne­si­nin ete­ği­ne sa­rı­lı­yor. Yaşlı bir dede, doğup bü­yü­dü­ğü top­ra­ğı son kez gö­re­bil­mek için va­go­nun küçük ara­lık­la­rın­dan dı­şa­rı­ya ba­kı­yor.

Bir başka va­gon­da hasta bir insan, aile­si­nin göz­le­ri önün­de son ne­fe­si­ni ve­ri­yor.

Ne bir me­zar­lık, ne bir ce­na­ze tö­re­ni, ne de sev­dik­le­ri­ne veda ede­bil­me im­kâ­nı...

İşte Ahıs­ka sür­gü­nü­nün insan ha­fı­za­sın­da bı­rak­tı­ğı en ağır iz­ler­den biri budur.

Bu yol­cu­luk, yal­nız­ca coğ­ra­fi bir yer de­ğiş­tir­me değil, insan ha­ya­tı­nın, aile bü­tün­lü­ğü­nün ve temel hak­la­rın ağır bi­çim­de ihlal edil­di­ği bir zo­run­lu sür­gün­dür.

4. Sür­gün Son­ra­sı: Ya­sak­lar­la, Bas­kı­lar­la ve Has­ret­le Geçen Yıl­lar

Orta Asya'ya ula­şa­bi­len Ahıs­ka Türk­le­ri, bu­ra­da da özgür bir ha­ya­ta ka­vu­şa­ma­mış­lar­dır.

Sov­yet yö­ne­ti­mi ta­ra­fın­dan özel iskân re­ji­mi­ne tabi tu­tu­lan sür­gün­ler, be­lir­le­nen yer­le­şim böl­ge­le­rin­de sıkı de­ne­tim al­tın­da ya­şa­ma­ya mah­kûm edil­miş­ler­dir.

Yer de­ğiş­tir­me­le­ri ve se­ya­hat et­me­le­ri kı­sıt­lan­mış, gü­ven­lik ma­kam­la­rı­nın gö­ze­ti­mi al­tın­da tu­tul­muş­lar­dır.

Yıl­lar bo­yun­ca doğ­duk­la­rı top­rak­la­ra dönme ha­ya­liy­le ya­şa­mış­lar­dır.

Ancak Ahıs­ka'ya dönüş öz­le­mi, ku­şak­tan ku­şa­ğa ak­ta­rı­lan bir has­re­te dö­nüş­müş­tür.

Sür­gün edi­len in­san­la­rın ço­cuk­la­rı ve to­run­la­rı, hiç gör­me­dik­le­ri ata yurt­la­rı­nı bü­yük­le­rin­den din­le­ye­rek ta­nı­mış­lar­dır.

Ahıs­ka, onlar için yal­nız­ca ha­ri­ta­da bir bölge değil; de­de­le­ri­nin me­zar­la­rı, ni­ne­le­ri­nin du­ala­rı, ço­cuk­luk ha­tı­ra­la­rı ve kay­be­dil­miş bir ha­ya­tın adı­dır.

1956 yı­lın­da Sta­lin son­ra­sın­da bazı sür­gün top­lu­luk­la­rı­na yö­ne­lik kı­sıt­la­ma­lar kal­dı­rıl­mış olsa da Ahıs­ka Türk­le­ri­nin toplu ve gü­ven­li bi­çim­de ata yurt­la­rı­na dönüş so­ru­nu çö­zü­le­me­miş­tir.[5]

1990 yı­lın­da Öz­be­kis­tan'ın Fer­ga­na Va­di­si'nde ya­şa­nan şid­det olay­la­rı da Ahıs­ka Türk­le­ri­nin yeni bir göç ve da­ğıl­ma sü­re­ciy­le kar­şı­laş­ma­sı­na neden ol­muş­tur.

Böy­le­ce sür­gün, fark­lı coğ­raf­ya­lar­da ya­şa­yan mil­yon­lar­ca in­sa­nın ha­ya­tı­nı et­ki­le­yen uzun so­luk­lu bir top­lum­sal tra­je­di­ye dö­nüş­müş­tür.

5. Ahıs­ka Türk­le­ri: Kim­li­ği­ni Kay­bet­me­yen, Türk­çe Ya­şa­yan Bir Mil­let

Ahıs­ka Türk­le­ri­nin tarih bo­yun­ca gös­ter­di­ği en büyük di­renç, bütün bas­kı­la­ra rağ­men millî kim­lik­le­ri­ni mu­ha­fa­za et­me­le­ri­dir.

On­la­rı bir­bi­ri­ne bağ­la­yan yal­nız­ca ortak bir geç­miş değil; aynı za­man­da Türk­çe ko­nuş­ma­la­rı, ge­le­nek­le­ri, aile bağ­la­rı, kül­tür­le­ri, ta­rih­le­ri ve vatan sev­gi­le­ri­dir.

Sov­yet yö­ne­ti­mi on­la­rı ata yurt­la­rın­dan uzak­laş­tır­mış, fark­lı ül­ke­le­re da­ğıt­mış, kök­le­rin­den ko­par­ma­ya ça­lış­mış­tır. Ancak bir ger­çe­ği de­ğiş­ti­re­me­miş­tir:

Türk'ün kim­li­ği yal­nız­ca ya­şa­dı­ğı top­rak­lar­la değil, ta­şı­dı­ğı tarih, dil, kül­tür ve millî ha­fı­zay­la yaşar.

Ahıs­ka Türk­le­ri bugün Tür­ki­ye'de, Azer­bay­can'da, Ka­za­kis­tan'da, Kır­gı­zis­tan'da, Öz­be­kis­tan'da, Rusya'da, Uk­ray­na'da, Ame­ri­ka'da ve dün­ya­nın fark­lı ül­ke­le­rin­de ya­şa­mak­ta­dır.

Ne­re­de ya­şar­lar­sa ya­şa­sın­lar Ahıs­ka'yı unut­ma­mış, Türk kim­lik­le­ri­ni ve kül­tür­le­ri­ni ya­şat­ma­ya devam et­miş­ler­dir.

On­la­rın hi­kâ­ye­si, Türk dün­ya­sı­nın ortak ha­fı­za­sı­nın ay­rıl­maz bir par­ça­sı­dır.

Ahıs­ka Türk­le­ri­nin ya­şa­dı­ğı acı­lar yal­nız­ca bir top­lu­lu­ğun değil, bütün Türk dün­ya­sı­nın ortak me­se­le­si­dir. Çünkü Türk dün­ya­sı­nın bir kö­şe­sin­de ya­şa­nan acı, diğer kö­şe­sin­de de his­se­dil­me­li­dir.

6. Ahıs­ka'nın Bit­me­yen Vatan Has­re­ti

Ara­dan geçen onca yıla rağ­men Ahıs­ka Türk­le­ri­nin yü­re­ğin­de hâlâ aynı özlem ya­şa­mak­ta­dır:

ATA YURDU AHIS­KA'YA DÖN­MEK!

Bir za­man­lar de­de­le­ri­nin ya­şa­dı­ğı ev­le­rin bu­lun­du­ğu so­kak­lar­da yü­rü­mek, ata­la­rı­nın me­zar­la­rı ba­şın­da dua etmek, ço­cuk­la­rı­na doğ­duk­la­rı top­rak­la­rı gös­ter­mek...

Bun­lar, Ahıs­ka Türk­le­ri­nin ne­sil­ler bo­yun­ca ta­şı­dı­ğı en büyük ha­yal­ler­den bi­ri­dir.

Bir mil­le­tin vatan sev­gi­si­ni an­la­mak is­te­yen­ler, Ahıs­ka Türk­le­ri­nin hi­kâ­ye­si­ne bak­ma­lı­dır.

Çünkü onlar va­tan­la­rın­dan ko­pa­rıl­mış, fakat vatan sev­gi­le­rin­den vaz­geç­me­miş­ler­dir.

Onlar dil­le­ri­ni unut­ma­mış, ge­le­nek­le­ri­ni terk et­me­miş, kim­lik­le­ri­ni kay­bet­me­miş­ler­dir.

Ara­dan 82 yıl geç­me­si­ne rağ­men 14 Kasım 1944 ge­ce­si ya­şa­nan­lar, Ahıs­ka Türk­le­ri­nin ha­fı­za­sın­da hâlâ ilk günkü acı­sıy­la ya­şa­mak­ta­dır.

Bu ne­den­le Ahıs­ka me­se­le­si yal­nız­ca geç­mi­şin bir ha­tı­ra­sı ola­rak gö­rül­me­me­li; insan hak­la­rı, ta­ri­hî ada­let, kül­tü­rel hak­lar ve gü­ven­li geri dönüş çer­çe­ve­sin­de ele alın­ma­lı­dır.

7. SONUÇ: UNUT­MA, UNUT­TUR­MA VE AF­FET­ME ASİL TÜRK!

14 Kasım 1944...

Bir ge­ce­de ev­le­rin­den ko­pa­rı­lan, tren va­gon­la­rı­na dol­du­ru­lan, ana­la­rıy­la ev­lat­la­rı ay­rı­lan, yaş­lı­la­rı ve ço­cuk­la­rı ölüm yol­cu­lu­ğu­na mah­kûm edi­len Ahıs­ka Türk­le­ri­nin kara günü...

Onlar, Kaf­kas­ya'nın bağ­rın­da doğ­muş, Türk kül­tü­rüy­le ye­tiş­miş, yüz­yıl­la­rın ta­ri­hi­ni ve ha­tı­ra­la­rı­nı ta­şı­yan bir halk­tı.

Sov­yet yö­ne­ti­mi­nin bas­kı­la­rı on­la­rı yurt­la­rın­dan uzak­laş­tır­dı ama Türk­lük­le­ri­ni el­le­rin­den ala­ma­dı.

On­la­rın göz­yaş­la­rı Orta Asya boz­kır­la­rı­na düştü. Du­ala­rı Tür­kis­tan'ın se­ma­la­rı­na yük­sel­di. Vatan has­ret­le­ri ne­sil­ler bo­yun­ca dil­den dile, gö­nül­den gö­nü­le ak­ta­rıl­dı.

Bugün biz­le­re düşen görev, bu acıyı ha­tır­la­mak, ge­lecek ku­şak­la­ra an­lat­mak ve Ahıs­ka Türk­le­ri­nin haklı ta­lep­le­ri­ni unut­ma­mak­tır.

Türk dün­ya­sı­nın ortak ta­ri­hi, yal­nız­ca za­fer­ler­den değil; sür­gün­ler­den, ay­rı­lık­lar­dan, mü­ca­de­le­ler­den ve ye­ni­den ayağa kalk­ma ira­de­sin­den de oluş­mak­ta­dır.

Gazi Mus­ta­fa Kemal Ata­türk'ün mil­let olma bi­lin­ci­ni ve millî bir­lik an­la­yı­şı­nı esas alan bir yak­la­şım­la, dün­ya­nın ne­re­sin­de ya­şar­sa ya­şa­sın bütün Türk top­lu­luk­la­rı­nın ta­ri­hi­ne, kül­tü­rü­ne ve in­san­lık onu­ru­na sahip çık­mak he­pi­mi­zin ortak so­rum­lu­lu­ğu­dur.

Ahıs­ka Türk­le­ri yal­nız de­ğil­dir!

Ahıs­ka Türk­le­ri unu­tul­ma­dı, unu­tul­ma­ya­cak!

14 Kasım 1944'te sür­gün yol­la­rın­da ha­ya­tı­nı kay­be­den bütün Ahıs­ka Türk­le­ri­ni, ara­dan geçen yıl­lar­da vatan has­re­tiy­le ara­mız­dan ay­rı­lan bü­yük­le­ri­mi­zi rah­met­le ve min­net­le anı­yo­ruz.

Ruh­la­rı şad, me­kân­la­rı cen­net olsun.

Yüce Türk mil­le­ti­nin ve bütün Türk dün­ya­sı­nın başı sağ olsun.

UNUT­MA! UNUT­TUR­MA!

AHIS­KA TÜRK­LERİNİ UNUT­MA!

AHIS­KA TÜRK­LERİNİN ACISI TÜRK DÜN­YA­SI­NIN ACI­SI­DIR!

DİPNOT­LAR VE KAY­NAK­ÇA

Dip­not­lar

[1] Sov­yet Dev­let Sa­vun­ma Ko­mi­te­si­nin 31 Tem­muz 1944 ta­rih­li 6279 sa­yı­lı ka­ra­rı; Ahıs­ka Türk­le­ri­nin sür­gün ka­ra­rı­nın hu­ku­ki ve idari arka planı.

[2] T.C. Yurt­dı­şı Türk­ler ve Ak­ra­ba Top­lu­luk­lar Baş­kan­lı­ğı, 1944 Ahıs­ka Sür­gü­nü: Son Ta­nık­lar. Sür­gü­nün uy­gu­la­nı­şı ve ta­nık­lık­lar.

[3] Ser­hat Kes­kin ve Hazar Ege Gür­soy, Sov­yet ve Sov­yet Son­ra­sı Dö­nem­de Ahıs­ka Türk­le­ri­nin Kar­şı­laş­tık­la­rı İnsan Hak­la­rı İhlal­le­ri ve Ay­rım­cı­lık­lar. Sov­yet resmî ka­yıt­la­rın­da­ki nüfus fark­lı­lık­la­rı.

[4] Ahıs­ka Türk­le­ri­nin sür­gün yol­cu­lu­ğu ve ölüm oran­la­rı­na iliş­kin ta­rih­sel araş­tır­ma­lar.

[5] Ahıs­ka Türk­le­ri­nin sür­gün son­ra­sı iskân re­ji­mi ve geri dönüş so­ru­nu.

Kay­nak­ça

* Ay­dın­gün, Ay­şe­gül ve Ay­dın­gün, İsmail. Ahıs­ka Türk­le­ri: Ulu­sö­te­si Bir Top­lu­luk – Ulu­sö­te­si Aile­ler.

* Co­n­qu­est, Ro­bert (1970). The Na­ti­on Kil­lers: The So­vi­et De­por­ta­ti­on of Na­ti­ona­li­ti­es. Lon­don: Mac­mil­lan.

* Kes­kin, Ser­hat ve Gür­soy, Hazar Ege (2017). Sov­yet ve Sov­yet Son­ra­sı Dö­nem­de Ahıs­ka Türk­le­ri­nin Kar­şı­laş­tık­la­rı İnsan Hak­la­rı İhlal­le­ri ve Ay­rım­cı­lık­lar. Ulus­la­ra­ra­sı Suç­lar ve Tarih, Sayı 18.

* Ko­lu­kı­rık, Suat (2011). Sür­gün, Top­lum­sal Ha­fı­za ve Kül­tü­rel Göç: ABD'deki Ahıs­ka Türk­le­ri Üze­ri­ne Bir Araş­tır­ma. Bilig, Sayı 59.

* Trier, Tom; Tark­han-Mo­ura­vi, Ge­or­ge; Ki­lim­nik, Flo­ri­ane (2011). Mesk­he­ti­ans: Ho­me­ward Bound... Euro­pe­an Cent­re for Mi­no­rity Is­su­es.

* Ura­vel­li, Orhan (2011). Sov­yet Resmî Bel­ge­le­rin­de Ahıs­ka Sür­gü­nü. Bizim Ahıs­ka, Sayı 16.

* T.C. Yurt­dı­şı Türk­ler ve Ak­ra­ba Top­lu­luk­lar Baş­kan­lı­ğı. 1944 Ahıs­ka Sür­gü­nü: Son Ta­nık­lar.

14 KASIM 1944 – 14 KASIM 2026 | 82. YIL ANMA MA­KA­LESİ

Bu ma­ka­le, Ahıs­ka Türk­le­ri­nin ya­şa­dı­ğı ta­ri­hî sür­gü­nü, millî ha­fı­za­yı ve vatan has­re­ti­ni ge­lecek ne­sil­le­re ak­tar­mak ama­cıy­la ha­zır­lan­mış­tır.

Tarih unu­tu­lur­sa ha­fı­za kay­bo­lur. Ha­fı­za kay­bo­lur­sa tarih te­ker­rür eder.

Eme­ğiy­le, di­liy­le, kül­tü­rüy­le ve kim­li­ğiy­le Türk dün­ya­sı­nın ay­rıl­maz bir par­ça­sı olan Ahıs­ka Türk­le­ri­ni say­gıy­la se­lam­lı­yo­ruz.

De­ğer­li oku­yu­cu­la­rı­mız, tarih sa­de­ce geç­mi­şin ay­na­sı değil, ge­le­ce­ğin pu­su­la­sı­dır. Biz­ler de bu pu­su­la­yı iyi oku­ma­lı, ta­ri­hi­mi­ze, ec­da­dı­mı­za ve on­la­rın bize bı­rak­tı­ğı onur­lu mi­ra­sa sahip çık­ma­lı­yız.
Bir son­ra­ki ya­zı­mız­da bu­luş­mak di­le­ğiy­le...
Ne mutlu Türk’üm di­ye­ne! Son­suz Sevgi ve Say­gı­la­rım­la