TARİHİN İZİNDE | YILMAZ ÖZ

19 Şubat 1919 yı­lın­da baş­la­yan isyan, Söke’ Akköy, Do­mat­ça (Do­ğan­bey), Ge­le­beç (Gül­lü­bah­çe) ve Çanlı (Gü­zel­çam­lı) Rum köy­le­ri­ne sıç­ra­dı. Yoran, Os­man­lı gü­ven­lik kuv­vet­le­rin­ce neden ya­ban­cı bir dev­le­tin iş­ga­li­ne uğ­ra­ma­dı? Akköy Ka­ra­ko­lu'nun mev­cu­du bir çavuş ve 10 as­ker­den iba­ret­ti. Bu ka­ra­ko­lun gö­re­vi asa­yiş ve eş­kı­ya ta­ki­biy­di. Yo­ran­lı Rum­la­ra hiç­bir baskı ve zulüm ya­pıl­ma­mış­tı.

Yılmaz Öz 1-2

Rum­lar, Didim Ya­rı­ma­da­sı'na gö­nül­lü gel­miş­ler­di. 1770'li yıl­lar­da Os­man­lı Dev­le­ti'nin 26. pa­di­şa­hı III. Mus­ta­fa ve Sad­ra­zam İvaz Zade Halil Paşa dö­ne­min­de Mora Ya­rı­ma­da­sı'ndan, Girit ve Ada­lar'dan Or­to­doks Rum­lar; Me­ga­ra ve Sa­la­mi­na Adası'ndan Or­to­doks Ar­na­vut Rum­lar, daha iyi yaşam ko­şul­la­rı ol­du­ğu­nu bil­dik­le­ri için Yoran'a gel­di­ler. Os­man­lı Dev­le­ti, böl­ge­ler­de­ki aza­lan nü­fu­su tak­vi­ye etmek için bu tür göç­le­ri özen­di­ri­yor­du.
Bu iskân po­li­ti­ka­la­rı­nın olum­lu so­nuç­la­rı, ya­rı­ma­da­da Yoran, Akköy ve Akbük köy­le­ri­nin hızla bü­yü­me­si­ni sağ­la­dı. Top­rak­lar, me­ra­lar, ve­rim­li ba­lık­çı­lık için uygun deniz koylar, Bafa Gölü dal­yan­ı vardı. Yo­ran­lı Rum­lar sa­de­ce üre­tim değil, pa­zar­la­ma ağ­la­rı da kur­du­lar. Öyle ki ya­rı­ma­da­ya, bu­gün­kü gibi mül­te­ci akını olu­yor­du. Ada­lar­dan gelen ka­çak­la­rın ara­sın­da davar güden ço­ban­lar ol­du­ğu gibi buğ­day, arpa biçen, tütün iş­le­yen tarım iş­çi­le­ri kadar fark­lı alan­lar­da in­şa­at ve ka­yık­çı­lık­tan an­la­yan sa­nat­kâr in­san­lar da vardı. En ka­la­ba­lık grubu zey­tin iş­çi­le­ri oluş­tu­ru­yor­du. Mart ayın­da gelir, ağus­tos ve eylül ay­la­rın­da dö­ner­ler­di. Her bir Yo­ran­lı Rum hem çift­çi hem hay­van­cı hem ba­lık­çıy­dı.
Ko­ve­la Li­ma­nı, on­la­rın dı­şa­rı­ya açı­lan ka­pı­la­rıy­dı. Bunun için tütün ve balık de­po­la­rı yap­tı­lar. Dev­let de güm­rük kur­ma­yı ihmal et­me­di. Bu, vergi de­mek­ti. İzmir'e ka­sap­lık sığır ve ko­yun­lar, balık ve kır­mı­zı hav­yar­lar bu­ra­dan gön­de­ri­li­yor­du. Yo­ran­lı Rum­la­rın ke­se­le­ri altın do­luy­du. Amele ola­rak gelen bu in­san­la­ra ya­rı­ma­da cazip gel­miş­ti. Za­man­la bu nüfus 4 bini aştı.

Os­man­lı Dev­le­ti bu göç­le­re mü­da­ha­le et­me­di. Ge­len­ler izin­siz gelse de so­nuç­ta kendi te­ba­asıy­dı, gel­dik­le­ri yer­ler kendi hâ­ki­mi­yet ala­nıy­dı. Os­man­lı arazi sis­te­min­de sa­hip­siz, iş­len­me­miş ara­zi­le­rin ta­rı­ma ka­zan­dı­rıl­ma­sı­nı amaç­la­yan “ihyâü’l-me­vat” adı ve­ri­len bir uy­gu­la­ma vardı. Bu uy­gu­la­ma kap­sa­mın­da be­lir­li şart­la­rı ta­şı­yan boş ara­zi­le­ri te­miz­le­yip ta­rı­ma el­ve­riş­li hâle ge­ti­ren ki­şi­ler, yet­ki­li ma­kam­lar­dan izin ala­rak söz ko­nu­su ara­zi­ler üze­rin­de kul­la­nım hakkı elde ede­bi­li­yor­du.
Buna göre tarım ara­zi­le­ri­nin bü­yük­lü­ğü, bir çift öküz­le sü­rü­le­bi­lecek alan esas alı­na­rak be­lir­le­ni­yor­du. “Çift” adı ve­ri­len bu arazi bi­ri­mi, top­ra­ğın ve­rim­li­li­ği­ne ve bu­lun­du­ğu böl­ge­ye göre de­ği­şik­lik gös­te­ri­yor­du. Ge­nel­lik­le 60 ile 150 dönüm ara­sın­da ola­bi­li­yor­du. Bunun ya­rı­sı bü­yük­lü­ğün­de­ki ara­zi­ler ise “nîm çift” ola­rak ad­lan­dı­rı­lı­yor­du. Bu ara­zi­le­ri iş­le­yen köy­lü­ler­den “çift vergisi” adı ve­ri­len bir vergi alı­nı­yor­du. Çift vergisi, ta­rım­sal ürün­ler­den alı­nan aşar ver­gi­sin­den fark­lıy­dı. Gü­nü­müz­de kul­la­nı­lan “çift­çi” söz­cü­ğü de ta­rım­da çift hay­van kul­la­nı­mı­na bağlı ta­rih­sel bir kö­ke­ne da­yan­mak­ta­dır.

Yılmaz Öz 2
Ya­rı­ma­da­nın artan nü­fu­su­nu an­la­ya­bil­mek için 1892 ta­rih­li Os­man­lı Dev­le­ti sa­yı­mı­na bak­mak daha isa­bet­li olur. Ya­rı­ma­da­nın Türk köy­le­ri ara­sın­da adı hiç ko­nu­şul­ma­yan Ura kö­yün­de hiç ya­şa­yan yoktu (Ura­lı­lar yarı gö­çe­bey­di). Kadın ve ço­cuk­la­rın sa­yıl­ma­dı­ğı bu sa­yım­da Balat'ta 314 ki­şi­nin 72 em­la­kı İslam, Yoran'da 49 ki­şi­nin 12 em­la­kı Rum, Yoran'da 997 ki­şi­nin 269 em­la­kı Rum, Akköy'de 733 ki­şi­nin 190 em­la­kı ve Akbük'te 334 ki­şi­nin 78 em­la­kı vardı.
Ya­rı­ma­da­da 50'ye yakın ki­li­se ve şapel, bal­kon­la­rın­da fes­le­ğen dolu sak­sı­lar bu­lu­nan iki katlı evler, av­lu­la­rın­da nar, ayva ve kiraz ağaç­la­rı vardı. Hem erkek hem kız mek­tep­le­ri, bir de iki pa­pa­zı olan Ayios Yan­nis Te­olo­gos Ki­li­se­si'nin bod­ru­mun­da ana­oku­lu vardı. Küçük ço­cuk­lar bu­ra­yı çok sı­kı­cı bul­du­ğu için bu­ra­ya Sa­bu­ra der­ler­di.
Küçük has­ta­ne­sin­de iki dok­tor, iki ebe olur­du. İddi­aya gi­ril­miş ise do­ğum­da erkek çocuk olur­sa ebeye bir altın, kız olur­sa kepek ve­ri­lir­di. Vaf­tiz ve dü­ğün­ler ol­du­ğu gibi her hasat sonu 26 Eylül'de pa­na­yır olur­du. Al­tın­kum'un kar­şı­sın­da­ki Zi­ra­at Adası, Kosta'nın kendi özel mül­küy­dü. O za­man­ki adı Pa­na­gia (Pa­na­yır Adası) idi.
Me­ra­la­rı ve iş­le­dik­le­ri ara­zi­ler, Bafa Gölü'ne da­ya­nı­yor­du. Bol otlu me­ra­lar yal­nız­ca ka­ra­da değil, ba­lık­lar için de­niz­ler­de de vardı. Kü­çük­baş ve bü­yük­baş hay­van­lar­dan elde edi­len yün, et ve sütün yanı sıra arı­cı­lık ürün­le­ri, tütün, tahıl, badem, incir ve zey­tin­ya­ğı­nı Ko­ve­la Li­ma­nı üze­rin­den Söke'ye, İzmir'e ve Ada­lar'a sa­tı­yor­lar­dı. Çok sa­yı­da iş­çi­ye ih­ti­yaç­la­rı vardı. Türk­le­rin da­yı­ba­şı ya da çavuş de­dik­le­ri işçi so­rum­lu­su­na Rum­lar “ko­ca­baş” di­yor­du.
Bir se­fe­rin­de, ka­zı­lar sı­ra­sın­da elin­de­ki va­zo­yu dü­şü­rüp kıran Türk işçi Hamit'i kır­baç­la­yan Alman for­me­ni­ne karşı Rum iş­çi­ler, Türk iş­çi­ler­le bir­le­şe­rek Alman for­me­ne karşı gel­miş, işi bı­ra­ka­rak da­ya­nış­ma gös­ter­miş­ler­di.

Yılmaz Öz 3

150 yıl bo­yun­ca özgür ve barış için­de Türk kom­şu­la­rı ile bir­lik­te ya­şa­yan bu in­san­la­ra ne ol­muş­tu?
Ada­lar­la ir­ti­bat­lı olan Yoran, Akköy ve Akbük Rum­la­rı­nın ço­cuk­la­rı İzmir mis­yo­ner okul­la­rın­da oku­yor, avu­kat ve dok­tor olu­yor­lar­dı. Ken­di­le­ri­ne ay­rı­lık­çı fi­kir­ler aşı­la­nı­yor­du. Yoran kö­yü­ne Rumca, İngi­liz­ce ve Al­man­ca ga­ze­te ve der­gi­ler gi­ri­yor­du. Batı Ana­do­lu'da İzmir ve Ay­va­lık, Yunan mil­li­yet­çi­li­ği­nin mer­ke­zi gi­biy­di.
1821-1829 Mora İsyanı ve Yunan Kral­lı­ğı'nın ku­ru­lu­şun­da Türk­le­re ya­pı­lan vah­şet, dün­ya­da üstü ör­tü­len, so­ruş­tu­rul­ma­yan en büyük Türk soy­kı­rı­mıy­dı.
Artık Didim Ya­rı­ma­da­sı Rum­la­rı, es­ki­den iş ara­ma­ya gelen ve ken­di­le­ri­ne ya­rı­ma­da­yı yurt edin­miş in­san­lar de­ğil­ler­di. 19 Ocak 1919'da top­la­nan Paris Kon­fe­ran­sı'nda İzmir ve çev­re­si­nin Yu­na­nis­tan'a ve­ri­le­ce­ği­ni duy­muş­lar­dı. Pa­paz­lar ki­li­se­ler­de ço­cuk­la­ra Evzon el­bi­se­le­ri giy­di­ri­yor, genç­le­re si­lah­lı eği­tim yap­tı­rı­yor­lar­dı. “Dağ­lar­da Ge­ce­ler Ka­ran­lık” mar­şı­nı öğ­re­ti­yor­lar­dı. Kah­ve­ha­ne­le­ri ve ki­li­se ka­pı­la­rı­nı ma­vi-be­ya­za bo­yu­yor, ter­zi­ler büyük bo­yut­lu bay­rak­lar di­ki­yor, Yunan bay­rak­la­rı­nı Türk ka­ra­ko­lu­na as­ma­ya sa­kın­ca gör­mü­yor­lar­dı.
Ya­rı­ma­da­nın Rum­la­rı­nı ilk he­ves­len­di­ren, 22 Ağus­tos 1824 ta­ri­hin­de Yunan ami­ral Mi­a­o­ulis'in ko­mu­ta et­ti­ği Yunan do­nan­ma­sı ile Os­man­lı-Mı­sır do­nan­ma­sı­nın Yoran açık­la­rın­da­ki sa­va­şıy­dı. Rus des­tek­li, ga­li­bi ol­ma­yan bu deniz sa­va­şı Didim Ya­rı­ma­da­sı'nın Rum­la­rın­da büyük he­ye­can ya­rat­tı. (Ne­den­se bu savaş ne Türk ne de Yunan as­ke­rî ka­yıt­la­rın­da çok geç­me­di.)
Bal­kan Sa­vaş­la­rı'nın hemen ba­şın­da, 1912'de Sa­mos­lu Rum­lar Yunan Kral­lı­ğı'na bağ­lı­lı­ğı­nı ilan et­ti­ler. Bal­kan Sa­vaş­la­rı ve Bi­rin­ci Dünya Sa­va­şı ön­ce­sin­de­ki ge­ri­lim hızla ar­tar­ken Yo­ran­lı Rum­lar, Batı Ana­do­lu'da ku­ru­la­cak İzmir Dev­le­ti'ni ta­nı­mak ve Milet ile Apol­lon Ta­pı­na­ğı'nı da içine alan bir Helen üni­ver­si­te­si­nin ku­rul­ma­sın­da söz sa­hi­bi olmak is­ti­yor­lar­dı.
Sö­mür­ge­ci, uzun ba­cak­lı İngi­liz­le­rin uy­gu­la­ma­ya koy­du­ğu bu plan, facia ile so­nuç­la­na­cak yarım adanın rumları, Küçük Asya Fa­ci­ası'nı ya­şa­ya­cak­la­rın­dan ha­ber­le­ri yoktu. Türk­le­rin öz­gür­lü­ğü­ne düş­kün ol­duk­la­rı­nı ve mut­la­ka di­re­niş gös­te­re­cek­le­ri­ni söy­le­yen emek­li albay, eski Yunan Baş­ba­ka­nı Lo­an­nis Me­tak­sas'ı kimse din­le­me­di.
Küçük Asya Fa­ci­ası, bin­ler­ce in­sa­nın ölü­mü­ne ve Didim Ya­rı­ma­da­sı'nda ya­şa­yan Rum­la­rın Lozan Mü­ba­de­le Söz­leş­me­si kap­sa­mın­da ger­çek­leş­ti­ri­lecek kar­şı­lık­lı nüfus mü­ba­de­le­si­ni bek­le­me­den böl­ge­den ay­rıl­ma­sı­na neden ola­cak­tı.
Ya­şa­nan kaos ve tra­je­di ge­lecek ya­zı­mız­da...