Öteden beri söylenen ve çoğunlukla kabul gören bir söz vardır: “Orduya ve camiye siyaset girmesin!”

Oysa bu yaygın söylem, görünürde tarafsız olsa da başlı başına siyasal bir tercihi yansıtır. Çünkü iktidarların varlığını sürdürebilmesinde, toplumsal meşruiyet ve güç üretme kapasitesi bakımından din ile ordunun özel bir yeri vardır. Bu iki kurum iktidarı desteklediği sürece yönetimler kendilerini daha güvende hisseder. Buna karşılık, bu kurumlardan biri ya da her ikisi iktidara karşı harekete geçtiğinde, en güçlü görünen iktidarlar bile sarsılabilir.

Dünya tarihi, orduların yönetime el koyduğu darbelerle doludur. Ancak tarih yalnızca askeri gücün değil, inançların da belirleyici olduğunu göstermektedir. Hatta sıkça dile getirilen bir görüşe göre, “En güçlü ordular bile inançları yenemez.” Hristiyanlığın ve İslamiyet'in tarihsel yayılışı, bu düşünceye örnek olarak gösterilebilir.

Egemen güçler, bu iki kurum üzerinde mümkün olduğunca kendi etkilerinin sürmesini ister. Bu nedenle hem din hem de ordu, zaman zaman dokunulmaz alanlar hâline getirilir. Amaç, kendi hükümranlıklarının tartışılmaz kabul edilmesini sağlamaktır.

Din, çoğu zaman kazananların yanında yer alanların ve kazananlara yakın olmak isteyenlerin öncelikli sığınaklarından biri olmuştur. Ordu ise tarih boyunca büyük ölçüde egemen güçlerin hizmetinde bulunmuş, gücün yöneldiği istikamete göre konumlanmıştır.

Sonuçta hükümranlık mücadelesi yalnızca siyasal kurumlar arasında değil; inanç, güç ve meşruiyet alanlarında da sürmektedir. İktidarların gerçek sınavı, bu alanları denetim altında tutmaları değil, onları özgür ve bağımsızmış gibi yapılandırmalarıdır(!)

Son tahlilde hükümranlık, yalnızca saraylarda, meclislerde ya da karargâhlarda kurulmaz; insanların zihinlerinde ve vicdanlarında da kurulur. Egemenler orduyu denetleyebilir, mabetleri etkileyebilir, yasaları kendi lehlerine düzenleyebilirler; ancak korkunun yerine cesaret, sessizliğin yerine itiraz, teslimiyetin yerine sorgulama geçtiği an hükümranlığın duvarları çatlamaya başlar. Çünkü tarihin değişmeyen gerçeği şudur: Hiçbir güç sonsuza kadar hükmedemez; fakat özgürlük ve adalet arayışı, her yenilgiden sonra yeniden ayağa kalkmayı bilir.

Sıkça duyarız:

"Orduya ve camiye siyaset girmesin!"

İlk bakışta ne kadar makul ne kadar masum bir söz değil mi? Oysa biraz durup düşününce, bu cümlenin yalnızca bir temenni değil, aynı zamanda güçlü bir siyasal tercih olduğunu fark ederiz.

Çünkü iktidarlar için bazı alanlar vardır ki dokunulmaz kalması istenir. Ordu ve din, bunların başında gelir. Her ikisi de toplum üzerinde son derece etkili kurumlardır. İktidarlar, bu etkiyi yanlarına alabildikleri sürece kendilerini güvende hisseder. Ancak aynı kurumlar farklı bir tutum aldığında, en sağlam görünen iktidarların bile nasıl sarsıldığını tarih defalarca göstermiştir.

Dünya siyasi tarihi askerî darbelerle doludur. Bir gecede değişen yönetimler, dağılan hükümetler, devrilen rejimler bunun örnekleridir. Öte yandan tarih, yalnızca silahın ve zorun tarihi değildir. İnançların da en az ordular kadar güçlü olduğu zamanlar yaşanmıştır.

Hristiyanlığın doğuşu ve yayılışı, İslam'ın kısa sürede geniş coğrafyalara ulaşması, yalnızca askerî güçle açıklanamayacak toplumsal ve inançsal dinamiklerin ürünüdür. Bu nedenle iktidarlar, tarih boyunca ya inançları denetim altına almaya ya da onlarla uyum içinde görünmeye özen göstermişlerdir.

Aslında mesele oldukça açıktır. Egemen güçler, toplum üzerindeki etkisi büyük olan hiçbir alanı boş bırakmak istemez. Bu yüzden ordu da din de zamanla tartışılması zor kurumlara dönüştürülür. Sorgulamanın yerini itaat, eleştirinin yerini kutsama aldığında ise hükümranlık kendine güvenli bir alan yaratmış olur.

Din çoğu zaman kazananların yanında saf tutanların ve kazananlara yaklaşmak isteyenlerin sığınağı hâline gelir. Ordu ise çoğunlukla devlet gücünün ve egemen iradenin en görünür aracıdır. Her iki kurumun da tarihsel rolü, içinde bulundukları dönemin güç ilişkilerinden bağımsız değildir.

Ancak burada unutulan önemli bir gerçek vardır:

Hiçbir hükümranlık yalnızca kışlalarla ya da minarelerle ayakta kalmaz. Asıl hükümranlık insanların zihinlerinde kurulur. İnsanlar sorgulamayı bıraktığında iktidarlar güçlenir; sorgulamaya başladığında ise en sağlam görünen tahtlar sallanmaya başlar. Çünkü tarih bize şunu öğretmiştir: Ordular yenilebilir, inançlar değişebilir, iktidarlar yıkılabilir. Fakat özgür düşünce bir kez toplumun vicdanında kök saldı mı, onu ebediyen hüküm altına alabilecek hiçbir güç yoktur.