TARİHİN İZİNDE / YILMAZ ÖZ
Megali İdea hedefiyle başlayan Anadolu işgali, Rum Yoran, Rum Akköy (Aktio) ve Rum Akbük'ü de etkiledi
Birinci Dünya Savaşı, esas itibarıyla Avrupa devletleri arasındaki güç mücadelesinin ve Rusya'nın da içinde bulunduğu büyük paylaşım rekabetinin sonucuydu. Osmanlı Devleti de bu savaşın dışında kalamadı. Savaşın sonunda ağır bir yenilgi alan Osmanlı İmparatorluğu, ekonomik ve askerî bakımdan büyük ölçüde güçsüz düşerken, galip devletlerin Anadolu üzerindeki paylaşım planları gündeme getirdi.
Avrupa devletleri, Osmanlı Devleti'ni tasfiye etmek ve topraklarını paylaşmak amacıyla çeşitli siyasi ve askerî girişimlerde bulundu. 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi imzalandı. Ardından 10 Ağustos 1920'de Sevr Antlaşması ile Osmanlı topraklarının paylaşılması hedeflendi. Ancak bu süreçte Batı Anadolu üzerindeki hesaplarıyla öne çıkan ülkelerin başında Yunanistan geliyordu.

MEGALİ İDEA VE YENİDEN BÜYÜK YUNANİSTAN HAYALİ
Yunanistan'ın Anadolu politikalarının temelinde Megali İdea (Büyük Ülkü) düşüncesi bulunuyordu. Bu düşünce, İstanbul başta olmak üzere Batı Anadolu, Kapadokya ve Pontus bölgelerini de içine alan geniş bir coğrafyada Yunan hâkimiyetini kurmayı, tarihsel Bizans krallığı yeniden canlandırmayı amaçlıyordu.
Avrupa'da 19. yüzyılda güç kazanan Neo-Helenizm akımı, antik Yunan kültürüne duyulan hayranlıkla birlikte Yunan bağımsızlık hareketine de destek sağladı. İngiliz şair Lord Byron gibi isimler, Yunan bağımsızlık mücadelesinin Avrupa'da tanınmasında önemli rol oynadı. Ancak Yunanistan'ın bağımsızlık mücadelesine verilen destek şair Byronla sınırlı değildi, biz Türklerin çok sevdiği yazar ve filozoflardan barbar Türkler propagandası yapan Voltaire Dostaves-ki Prusya Kralı açık açık (Barbar Türkleri Ksenephon, Sofokles,Platon, Taha-les,Heredotun ülkesinden Derhal kovul-masını talep ediyordu)
1878 Berlin Antlaşması sonrasında Osmanlı Devleti üzerindeki uluslararası baskılar artarken, Rusya da Balkanlar ve Osmanlı coğrafyasındaki gelişmelerde belirleyici güçlerden biri olmuştu.
Yunanistan, 1897 yılında Mora Epir savaşını Osmanlı Devleti ile yaptığı savaşı kaybetmesine rağmen savaşa karşı çıkan kralcılar ile Cumhuriyet-çılerin kendi arasındaki çatışmaya ragmen genişleme Hedefinden vazgeçmiyordu Ülkede kralcılar ile Venizelos yanlıları arasındaki siyasi mücadele devam ederken, Başbakan Eleftherios Venizelos, Birinci Dünya Savaşı sonrasında Anadolu üzerindeki Yunan taleplerini uluslararası platformlarda gündeme taşıdı.
VENİZELOS'UN ANADOLU HESABI VE İZMİR'İN İŞGALİ
Yunanistan'da Kral Konstantin ile Venizelos arasındaki siyasi mücadele, ülkenin dış politikasını da etkiliyordu. Buna rağmen Venizelos, İngiltere'nin desteğini alarak Batı Anadolu'ya yönelik işgal planını hayata geçirmek için Yunan savaş gemileri Patris Averroff Atromitos leonidası İzmir limanına çıkardı
İngiltere başta olmak üzere İtilaf Devletleri'nin siyasi ve askerî desteğiyle Yunan ordusunun İzmir'e çıkarılması kararlaştırıldı. 15 Mayıs 1919'da Yunan askerleri İzmir'e çıkarak kenti işgal etti
İzmir Körfezi'nde bulunan İtilaf Devletleri donanmasının gözetiminde gerçekleştirilen çıkarma, Türk halkı açısından büyük bir dönüm noktası oldu bu kabul edilemezdi . Yunan birliklerinin kente girişi sırasında yaşanan saldırılar, Türk askerlerine ve sivillere yönelik şiddet olayları, işgalin ilk günlerini kanlı bir sürece dönüştürdü.
İzmir Metropoliti Hrisostomos'un işgal sırasında Yunan metropolitik Kilise giysileri ile 1/38 Evsun alayının kut-samak için diz çöktü alayın zafer sanca-ğına sarıldı ve kutsadı, Alay komutanı Albay Stavrianopulosu selamladı ve alayın kordon boyu kendisini takip et-mesini istedi Müttefiklerin gemi komuta-nı Robert berry Yunan askerlerin disip-linsiz karaya çıkışını rast gele ateş etmelerini kaygıyla izledi gördüklerini seyir defterine işledi Karargahına İzmir için endişelerini bildirdi Yunan askerlerinin İzmir'deki davranışları ise yalnızca Türklerin tepkisine yol açmadı; yabancı konsolosluklar ve uluslararası çevreler de yaşanan şiddet olaylarını raporlarına taşıdı.
İşgal sırasında Yunan askerlerinin Türk subay ve askerlerine yönelik saldırıları, yaralıların öldürülmesi, yağma ve sivil halka yönelik şiddet olayları büyük tepki topladı.
Yunan askerlerinin söylediği Türk halkını hedef alan şu sözler de işgalin yarattığı korku ve düşmanlığı yansıtan ifadeler olarak hafızalarda kazındı.
“Artık Faustanella (Yunan Eteği) İzmir'e girdi,
Fes yok olacak ve Türklerin kanı akacak.
Smyrna'yı aldık, hedef Ayasofya.”
TÜrklerin ordusu ve silahları yoktu SİLAHLANACAKLARDI Osmanlı Paşaları Mustafa kemalin öncülgünde Samsunda toplandılar Milli ordu kurulacaktı fakat bu süre uzundu Aydın ve kazaları peş peşe Kuvay-i Millliciler Misaki Milliyi kurdular Savaşacaklardı Öylede yaptılar Giritten Moradan ezik ve yaralı gelen Türkler Aydının Yörükleri Palayla Süngüyle Düzenli ordu Yunan palikarya ile ölümüne savaşa girdi misaki milliyi kuranlar her kesimden her meslekten insanlardan oluşuyordu Din görevlilerinin milli mücadeleye karşı çıktıgı iddası kuyruklu bir yalandır
LEVANTENLER DE İŞGALİN GE-TİRDİĞİ GÜVENSİZLİKTEN RAHATSIZDI
İzmir'in işgal edilmesinden sonra kentte yaşanan olaylar, ticaret çevrelerini ve Levanten toplulukları da tedirgin etti. Batı Anadolu'nun tarımsal ürünlerini işleyerek dünya pazarlarına ulaştıran Levantenler için güvenlik, üretim ve ticaretin devam etmesi bakımından büyük önem taşıyordu.
İzmir Belediye Başkanı Hacı Hasan Paşa ve ardından Rahmi Bey görev yapan belediye yönetiminin ve kentteki ticaret çevrelerinin yaşanan olaylar karşısında zorlandığı bir dönemde, yabancı konsolosluklar da gelişmeleri kendi ülkelerine bildirdi. İngiliz, Fransız, Amerikan ve diğer yabancı temsilciliklerin raporlarında işgal sırasında yaşanan şiddet olayları yer aldı.
Bölgedeki yabancı gazetecilerin aktardığı bilgiler de Yunan yönetiminin karşılaştığı sorunların uluslararası çevrelerde duyulmasına neden oldu.
STERGİADİS İZMİR'E GÖREVLENDİRİLDİ
İzmir'deki işgal yönetiminde yaşanan sorunları kontrol altına almak isteyen Venizelos, Aristidis Stergiadis'i İzmir Yüksek Komiseri olarak görevlendirdi.
21 Mayıs 1919'da İzmir'deki görevine başlayan Stergiadis, işgal yönetiminin diğer bazı unsurlarından farklı olarak şehirde asayişin sağlanması ve sivil halka yönelik saldırıların önlenmesi gerektiğini savundu.
Yunan askerleri ve yerel Rum grupların karıştığı yağma ve şiddet olaylarına karşı önlem alınmasını istedi. Suç işleyenlerin cezalandırılması yönünde girişimlerde bulundu. Ancak onun yönetiminde de işgal bölgesindeki güvenlik sorunları bütünüyle çözülemedi.
Levantenlerin temel beklentisi, İzmir'-deki üretim ve ticaret hayatının devam etmesiydi. Bu nedenle Stergiadis'e tarımsal üretimin geliştirilmesi, modern tarım yöntemlerinin uygulanması ve bölgenin ekonomik altyapısının güçlendirilmesi yönünde projeler talep edildi
Bu kapsamda Tepeköy'de örnek bir çiftlik kurulması ve Türkçe, Arapça, Yunanca, Ermenice ve İbranice eğitim yapılması öngörülen bir İyonya Üniversitesi kurulması gibi projelerin hayata geçirilmesi talep edildi
İŞGALİN GÖLGESİ EGE KÖYLERİNE KADAR UZANDI
Stergiadis'in asayişi sağlama çabalarına rağmen İzmir dışındaki bölgelerde güvenlik sorunları büyümeye devam etti. Yunan ordusunun Batı Anadolu'da ilerlemesiyle birlikte çeşitli silahlı grupların faaliyetleri arttı.
Özellikle adalardan Anadolu kıyılarına geçen silahlı Rum çetelerinin Türk köylerine yönelik baskınlar düzenlediği, insanları öldürdüğü, bazı varlıklı kişileri kaçırarak fidye istedikleri akabinde ser-bes bırakıldıkları asayiş için bulunan türk karakollarına intikal etti
Ege kıyılarının girintili çıkıntılı yapısı, çok sayıdaki koy ve adalar arasındaki yakınlık, bu tür grupların hareket etmesini kolaylaştıran coğrafi koşullar oluşturuyordu.
İşgalin genişlemesiyle birlikte yalnızca büyük yerleşimler değil, küçük köyler de bu gelişmelerden etkilendi. Aydın ve çevresindeki köylerde yaşanan güvenlik sorunları, bölge halkının yaşamını derinden sarstı.
DİDİM YARIMADASI'NDA YORAN, AKKÖY VE AKBÜK DE ETKİLENDİ
İzmir'den başlayarak Batı Anadolu'ya yayılan bu tarihsel gelişmeler, bugünkü Didim Yarımadası'nı da etkiledi. O yıllarda bugünkü Didim adıyla bir ilçe bulunmuyordu. Yoran, Akköy ve Akbük, yarımadanın Rum nüfusun yaşadığı önemli yerleşimleri arasındaydı.
Yoran, bölgenin tarihsel yerleşimlerinden biri olarak öne çıkarken Akköy ve Akbük de kendi ekonomik ve sosyal yapılarıyla yarımadanın önemli köyleriydi.
İzmir'in işgaliyle başlayan süreç, Aydın ve çevresinde yaşanan askerî hareketlilik, çatışmalar ve güvenlik sorunları, bu köylerde yaşayan halkın hayatını da etkiledi.
Kurtuluş Savaşı'nın ilerleyen dönemlerinde yaşanan gelişmeler ve 1923 Lozan Antlaşması'yla kararlaştırılan nüfus mübadelesi, Didim Yarımadası'nın demografik yapısında büyük bir değişime yol açtı.
Yoran, Akköy ve Akbük'ün geçmişi; yalnızca yerel köy tarihi olarak değil, Ege'de yaşanan işgal, savaş, göç ve yeniden kuruluş sürecinin bir parçası olarak ele alınmalı.
Bugün Didim olarak bildiğimiz coğrafyanın geçmişini anlamak için İzmir'in işgalinden başlayarak Batı Anadolu'da yaşanan gelişmeleri, Yunanistan'ın Megali İdea politikasını ve bu politikanın yarımadadaki yerleşimlere etkilerini birlikte değerlendirmek gerekiyor