Buridan’ın eşeği de nereden çıktı şimdi, diyeceksiniz.

Elbette ki Ortaçağ felsefesinden!

Gerçi kökleri Antik Çağ’a uzanıyor ama anlatı, adını Ortaçağ filozofu Jean Buridan’dan alıyor.

Öykü oldukça sıradan.

Eşeğin önüne birbirine eşit uzaklıkta iki saman balyası koyuyorlar.

Sağdaki güzel. Soldaki de güzel.

Bizim eşek bakıyor.

“Sağa mı gitsem? Sola mı?”

Düşünüyor. Bir daha düşünüyor. Karar veremiyor. Sonunda açlıktan ölüyor.

Felsefeciler yüzyıllardır bu düşünce deneyi üzerinden özgür iradeyi, aklı, seçimi ve kararsızlığı tartışıyorlar.

Bu anlatıyı okuyunca benim aklıma toplumumuzun o meşhur “evde kalmış kızları” geldi.

Hani aile büyüklerinin çok bilindik söylenceleri vardır:

“Falancayı beğenmedi.”

“Filancayı istemedi.”

“Şunun boyu kısa dedi.”

“Bunun işi iyi değil dedi.”

“Önüne kim geldiyse bir kusur buldu.”

Böyle seçici olunca da mahallenin gönüllü ahlak zabıtaları son noktayı koyarlar:

“Çok seçti, evde kaldı, kız kurusu oldu.”

Hüküm kesin. Temyiz yok.

Neylersiniz? Mahalle denilen alan küçük bir Yargıtay gibi... Üstelik üyeleri ömür boyu görevde!

Kadın seçti mi suç.
Seçmedi mi yine suç.

Beğenmedi mi kibirli.
Beğendiyse aceleci.

Evlendi mi “iyi koca bulmuş.”
Evlenmedi mi “kimse almamış.”

Erkek kırkına kadar evlenmez: “Özgürlüğüne düşkün.”

Kadın otuzunu geçsin: “Eyvah, tren kaçıyor!”

Sanki kadın hayat yaşamıyor da Haydarpaşa Garı’nda tren bekliyor!

Buridan’ın eşeğine de aşağı yukarı aynı muamele yapılmış.

İki balyadan birini seçemedi. Beceremedi. Öldü.

Eşek açlıktan...

Bizim mahalleli kız da öldü ama kocasızlıktan değil, mahallelinin dilinden!

İkisinin de kabahati seçim yapamamakmış!

Ama durun bakalım.

Belki kadın karar veremediği için evde kalmadı.
Belki önüne gelenleri gerçekten istemedi.

Belki de sorun “seçememek” değil, “sunulanı beğenmemek” idi.

Arada dağlar kadar fark var.

Buridan’ın eşeğinin önünde hiç değilse iki seçenek vardı.

Bizim kızın önüne konulanlar gerçekten seçenek miydi, onu kimse sormadı.

Hatta daha kötüsü: Belki o saman yemek istemiyordu!

İşte hayatın bütün ironisi burada.

Toplum sana iki saman balyası koyuyor.

Sonra da “Birini seç!” diyor.

Sen “Ben saman istemiyorum!” deyince düzen bozuluyor.

Çünkü sorun senin ne istediğin değil.
Senden beklenen, önüne konulanlardan birini seçmen.

İşte Buridan’ın eşeği burada bizim mahalleli kızla akraba oluyor.

Biri iki saman balyası arasında kaldı. Öteki iki talip arasında.

Biri açlıktan öldü. Öteki mahallelinin dilinden neredeyse öldü!

Ama aralarında önemli bir fark vardı.

Eşek karar veremedi.

Kadın belki de kararını çoktan vermişti. Hiçbirini istemiyordu!

Ne var ki mahalle onun kararını karar saymadı. Çünkü mahalleye göre kadın ancak evlenmeyi seçerse doğru karar vermiş oluyordu.

Ben yine de o “evde kalmış kızlardan” yanayım. Hiç olmazsa istemediğini yememiş!

Belki de sorun kararsızlık değil.

Belki sorun, önüne konulan her şeyi seçenek sanmamak.

Ne dersiniz?

Belki de bazen en akıllı seçim, seçmemektir.

Hele seçenek diye önüne saman koymuşlarsa!