Dünya yine kurtarılacakmış!
İklim konferansları düzenleniyor, bildirgeler yayımlanıyor, karbon ayak izleri hesaplanıyor. Yeşil ekonomi, sürdürülebilir kalkınma, sıfır emisyon...
Ne güzel kavramlar üretmişiz!
Bir de uygulayabilsek!
1972 yılında Stockholm'de düzenlenen Birleşmiş Milletler İnsan Çevresi Konferansı'nda Hindistan Başbakanı Indira Gandhi, gelişmiş ülkelere önemli bir itirazda bulunmuştu.
Sizler sanayileşirken doğal kaynakları tükettiniz, çevreyi kirlettiniz, zenginleştiniz. Şimdi de kalkınmaya çalışan ülkelere çevreyi korumalarını öğütlüyorsunuz!
Elbette bunlar Gandhi'nin sözlerinin birebir alıntısı değil, itirazının özü.
Aradan tam 54 yıl geçti.
Ne değişti?
Pek çok şey!
Örneğin Hindistan, dünyanın en büyük ekonomilerinden biri oldu. Çin'le birlikte dünyanın en büyük sera gazı salımı ve kirlilik yaratan ülkelerin arasında yer aldı.
Demek ki gelişmek, kirletmeden de gerçekleşebilir mi sorusuna henüz yeterince yanıt bulamamışız!
Ama haksızlık etmeyelim. Batılı ülkeler çevre konusunda oldukça duyarlı!
Özellikle kendi çevrelerine!
Bacalarından çıkan dumanı azaltıyorlar, fabrikalarına çevre standartları getiriyorlar, kentlerini yeşillendiriyorlar.
Kirletici üretim mi?
Onun da çözümü var!
Fabrikayı başka ülkeye taşı, adına yabancı yatırım de. Üretimi orada yap, ürününü al, kârını paylaş; çevresel maliyetin önemli bölümünü de üretimin yapıldığı ülkeye bırak!
Hem yatırımcı ol, hem çevreci!
İktisat literatüründe bununla ilişkili bir kavram var: Kirlilik sığınağı!
Meğer bazı ülkeler yalnızca sermayeye değil, başkalarının kirliliğine de ev sahipliği yapabiliyormuş!
Uzağa gitmeyelim, doğduğum kent Bursa'ya bakalım.
Bir zamanların Yeşil Bursa'sı...
Verimli toprakları, meyve bahçeleri, tarımsal üretimiyle ünlü Bursa Ovası.
Sonra sanayileşme geldi.
Fransız Renault, İtalyan Fiat ortaklıklarıyla otomobil fabrikaları kuruldu. Arkasından yan sanayi, yollar, depolar, yeni yerleşimler...
Bursa otomotiv sanayisinin merkezi oldu.
Peki ova?
O da kalkınmadan "sözde" payını aldı!
Toprağın üstünde otomobil üretildi ama o toprağın bir daha nasıl üretileceği pek düşünülmedi!
Elbette fabrikaların kuruluşuna izin veren, tarım alanlarını sanayiye açan Türk hükümetlerinin ve karar vericilerin sorumluluğunu da unutmayalım.
Yabancı sermaye yatırım yapacak diye kapıları açanlar, verimli tarım topraklarının geleceğini ne kadar düşündüler?
Kamu yararı mı?
Eh, o da kalkınma söyleminin arasında bir yerlerde kalmış olmalı!
Üstelik konu yalnızca Bursa değil.
Dünyanın bir ucunda çıkarılan madenler, başka bir ucunda üretilen bataryalar, bir başka ülkenin yollarında dolaşan elektrikli otomobiller...
Adına yeşil dönüşüm diyoruz.
Peki madenin çıkarıldığı yerde bozulan doğa, kirlenen su, yok edilen yaşam alanları?
Onlar da dönüşümün yeşil olmayan ayrıntıları!
Bugün gelişmiş ülkeler, gelişmekte olanlara yine öğüt veriyor:
Karbon salımınızı azaltın, temiz enerjiye geçin, çevre standartlarını yükseltin!
Çok güzel!
Ama bu dönüşümün maliyetini kim ödeyecek?
Tarihsel olarak atmosferi en fazla kirletenler mi? Yoksa şimdi kalkınmaya çalışan ülkeler mi?
Üstelik çevreyi korumak için kredi verip sonra faizini istemek de ayrı bir incelik!
Önce kirlet, sonra temizlenmesi için borç ver!
Ne diyelim, sürdürülebilir finansman!
Oysa çevre ekonomisinde yıllardır öğretilen bir ilke var:
Kirleten öder!
Gelgelelim uluslararası ekonomik düzende bu ilke bazen şöyle işliyor:
Kirleten kazanır, kirletilen öder!
İşte benim itirazım burada.
Çevreyi korumaya değil, çevreciliğin ekonomik çıkarların üzerine geçirilmiş yeşil bir örtüye dönüştürülmesine!
Çünkü doğanın pasaportu yok.
Karbon salımı sınır kapısında durdurulmuyor. Kirlenen denizler, değişen iklim, yok olan ormanlar hangi ülkenin daha gelişmiş olduğunu sormuyor.
Ama çevresel maliyetler nedense herkese eşit dağıtılmıyor.
Dolayısıyla 1972'de Indira Gandhi'nin gündeme getirdiği adalet sorusu bugün de geçerliliğini koruyor.
Üstelik yalnızca Batılı ülkeler için değil; Hindistan, Çin ve bütün büyük ekonomiler için!
Kalkınma hakkı, dünyayı kirletme ayrıcalığı değildir.
Hele kendi ülkesinde çevre duyarlılığı gösterip başkalarının topraklarında kirletici üretimden kazanç sağlamak, hiç değildir!
Neyse...
Dünyayı kurtarma toplantıları sürüyor.
Bildirgeler hazırlanıyor, hedefler açıklanıyor, yeni kavramlar üretiliyor.
Dünya ne ara kurtulur, bilmiyorum.
Ama görünen o ki bazıları dünyayı kurtarırken bile para kazanmayı sürdürüyor!
Çevre bizim, kâr sizin!
Sürdürülebilir olan dünya mı, yoksa bu düzen mi?
İşte bu bulmacayı henüz çözemedim.