Özet
23 Tem­muz-7 Ağus­tos 1919 ta­rih­le­ri ara­sın­da ger­çek­leş­ti­ri­len Er­zu­rum Kong­re­si, Türk Millî Mü­ca­de­le­si'nin si­ya­sî ve fikrî te­me­li­ni oluş­tu­ran en önem­li ge­liş­me­ler­den bi­ri­dir. Mond­ros Mü­ta­re­ke­si son­ra­sın­da Ana­do­lu'nun işgal edil­me­si kar­şı­sın­da Türk mil­le­ti­nin ba­ğım­sız­lık ira­de­si­ni or­ta­ya koyan bu kong­re, "Millî sı­nır­lar için­de vatan bir bü­tün­dür, par­ça­la­na­maz." il­ke­si­ni ilk kez açık ve ka­rar­lı bi­çim­de ilan et­miş­tir. Ay­rı­ca millî ege­men­li­ğin esas alın­ma­sı, manda ve hi­ma­ye­nin red­de­dil­me­si ve mil­let ira­de­si­nin her türlü gücün üze­rin­de ol­du­ğu­nun kabul edil­me­si ba­kı­mın­dan Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti'nin ku­ru­luş sü­re­ci­nin temel taş­la­rın­dan biri ol­muş­tur.

Giriş
I. Dünya Sa­va­şı'nın ar­dın­dan 30 Ekim 1918 ta­ri­hin­de im­za­la­nan Mond­ros Mü­ta­re­ke­si, Os­man­lı Dev­le­ti'nin fi­ilen sona eriş sü­re­ci­ni baş­lat­mış­tır. İtilaf Dev­let­le­ri, mü­ta­re­ke hü­küm­le­ri­ni ge­rek­çe gös­te­re­rek Ana­do­lu'nun çe­şit­li böl­ge­le­ri­ni işgal etmiş; İzmir'in 15 Mayıs 1919 ta­ri­hin­de Yu­na­nis­tan ta­ra­fın­dan iş­ga­li ise Türk mil­le­tin­de büyük in­fi­ale yol aç­mış­tır.
19 Mayıs 1919'da Sam­sun'a çıkan Mus­ta­fa Kemal Paşa, Havza Ge­nel­ge­si ve Amas­ya Ta­mi­mi ile Millî Mü­ca­de­le'nin esas­la­rı­nı be­lir­le­miş, ar­dın­dan Doğu Ana­do­lu Mü­da­faa-i Hukuk Ce­mi­ye­ti'nin da­ve­ti üze­ri­ne Er­zu­rum'a gel­miş­tir. Böy­le­ce Türk mil­le­ti­nin ka­de­ri­ni de­ğiş­ti­recek ta­ri­hî kong­re sü­re­ci baş­la­mış­tır.

Er­zu­rum Kong­re­si'nin Top­lan­ma­sı
Er­zu­rum Kong­re­si, 23 Tem­muz 1919 ta­ri­hin­de Er­zu­rum'da Sa­na­sar­yan Mek­te­bi bi­na­sın­da top­lan­mış­tır.
Kong­re­ye Doğu Ana­do­lu'nun çe­şit­li vi­la­yet­le­rin­den se­çi­len 56 de­le­ge ka­tıl­mış; Mus­ta­fa Kemal Paşa oy bir­li­ğiy­le kong­re baş­kan­lı­ğı­na se­çil­miş­tir.
Her ne kadar böl­ge­sel bir kong­re ola­rak plan­lan­mış olsa da alı­nan ka­rar­lar bütün Türk mil­le­ti­ni il­gi­len­di­ren millî ka­rar­lar ni­te­li­ği ta­şı­mış­tır.

Kong­re­de Alı­nan Temel Ka­rar­lar
Er­zu­rum Kong­re­si'nde kabul edi­len ka­rar­lar Millî Mü­ca­de­le'nin temel prog­ra­mı ol­muş­tur.

1. Vatan Bir Bü­tün­dür Par­ça­la­na­maz
En önem­li karar;
"Millî sı­nır­lar için­de vatan bir bü­tün­dür, par­ça­la­na­maz."
ifa­de­si­dir.
Bu ilke daha sonra Mi­sak-ı Millî'nin te­me­li­ni oluş­tur­muş­tur.

2. Millî İrade Esas­tır
Kong­re­de;
"Ku­vâ-yı Mil­li­ye­yi amil, ira­de-i mil­li­ye­yi hâkim kıl­mak esas­tır."
ka­ra­rı kabul edil­miş­tir.
Bu an­la­yış daha sonra "Ege­men­lik ka­yıt­sız şart­sız mil­le­tin­dir." il­ke­si­ne dö­nü­şe­rek Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti'nin temel yö­ne­tim fel­se­fe­si­ni oluş­tur­muş­tur.

3. Manda ve Hi­ma­ye Red­de­dil­di
Dö­ne­min bazı çev­re­le­ri Ame­ri­kan man­da­sı­nı sa­vu­nur­ken Er­zu­rum Kong­re­si açık bir şe­kil­de;
manda ve hi­ma­ye kabul olu­na­maz
ka­ra­rı­nı al­mış­tır.
Bu karar Türk mil­le­ti­nin tam ba­ğım­sız­lık ide­ali­nin en güçlü gös­ter­ge­si ol­muş­tur.

4. Ge­çi­ci Hü­kû­met Ku­ru­la­bi­le­ce­ği Ka­ra­rı
İstan­bul Hü­kû­me­ti gö­re­vi­ni ye­ri­ne ge­ti­re­mez­se ge­çi­ci bir hü­kü­met ku­ru­la­bi­le­ce­ği kabul edil­miş­tir.
Bu karar Millî Mü­ca­de­le'nin si­ya­sî meş­ru­iye­ti­ni güç­len­dir­miş­tir.

5. Tem­sil He­ye­ti Ku­rul­du
Mus­ta­fa Kemal Paşa baş­kan­lı­ğın­da dokuz ki­şi­lik Tem­sil He­ye­ti oluş­tu­rul­muş­tur.
Bu heyet daha sonra An­ka­ra'da açı­la­cak Tür­ki­ye Büyük Mil­let Mec­li­si'nin çe­kir­de­ği­ni mey­da­na ge­tir­miş­tir.

Er­zu­rum Kong­re­si'nin Ta­ri­hî Önemi
Er­zu­rum Kong­re­si;
* Millî Mü­ca­de­le'nin ilk kap­sam­lı si­ya­sî prog­ra­mı­dır.
* Mus­ta­fa Kemal Paşa'nın millî li­der­li­ği­ni pe­kiş­tir­miş­tir.
* Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti'nin ku­ru­luş fel­se­fe­si­ni şe­kil­len­dir­miş­tir.
* Mi­sak-ı Millî ka­rar­la­rı­nın te­me­li­ni oluş­tur­muş­tur.
* Sivas Kong­re­si'ne zemin ha­zır­la­mış­tır.
* TBMM'nin açı­lış sü­re­ci­ne giden yolu ha­zır­la­mış­tır.
* Cum­hu­ri­ye­tin temel il­ke­le­ri­nin ilk kez sis­tem­li bi­çim­de or­ta­ya kon­du­ğu kong­re ol­muş­tur.

Mus­ta­fa Kemal Ata­türk'ün Li­der­li­ği
Er­zu­rum Kong­re­si sı­ra­sın­da Mus­ta­fa Kemal Paşa as­ker­lik gö­re­vin­den is­ti­fa etmiş ol­ma­sı­na rağ­men mil­le­tin gü­ve­ni­ni ka­zan­mış ve kong­re baş­kan­lı­ğı­na se­çil­miş­tir.
Bu ge­liş­me Millî Mü­ca­de­le'nin artık yal­nız­ca as­ke­rî değil, mil­let ira­de­si­ne da­ya­nan si­ya­sî bir ha­re­ket ol­du­ğu­nu gös­ter­mek­te­dir.
Nutuk'ta Ata­türk Er­zu­rum Kong­re­si'ni ba­ğım­sız­lık mü­ca­de­le­si­nin dönüm nok­ta­la­rın­dan biri ola­rak de­ğer­len­dir­miş­tir.

Sonuç
23 Tem­muz 1919 Er­zu­rum Kong­re­si, Türk mil­le­ti­nin ba­ğım­sız ya­şa­ma ira­de­si­ni bütün dün­ya­ya ilan et­ti­ği ta­ri­hî bir dönüm nok­ta­sı­dır. Bu­ra­da alı­nan ka­rar­lar yal­nız­ca iş­ga­le karşı di­re­ni­şin esas­la­rı­nı be­lir­le­me­miş, aynı za­man­da Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti'nin si­ya­sî, hu­ku­kî ve millî te­me­li­ni de oluş­tur­muş­tur.
Bugün ba­ğım­sız Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti'nin var­lı­ğın­da Er­zu­rum Kong­re­si'nin or­ta­ya koy­du­ğu millî ege­men­lik an­la­yı­şı ya­şa­ma­ya devam et­mek­te­dir. Aziz mil­le­ti­miz, Gazi Mus­ta­fa Kemal Ata­türk ve silah ar­ka­daş­la­rı­nın ema­net et­ti­ği bu ba­ğım­sız­lık ru­hu­nu ile­le­bet ya­şa­ta­cak­tır.

Anma Me­sa­jı
"UNUT­MA, UNUT­TUR­MA ASİL TÜRK!"
23 Tem­muz 1919 ta­ri­hin­de top­la­nan Er­zu­rum Kong­re­si, esa­re­tin red­de­dil­di­ği, ba­ğım­sız­lı­ğın mil­let ira­de­siy­le ye­ni­den inşa edil­di­ği kutlu bir dönüm nok­ta­sı­dır. Bu kong­re­de atı­lan adım­lar, Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti'nin ku­ru­luş yo­lu­nu ay­dın­lat­mış; "Ya İstik­lal Ya Ölüm" ül­kü­sü­nü mil­le­ti­mi­zin ortak ka­ra­rı hâ­li­ne ge­tir­miş­tir.
Bu ve­si­ley­le başta Cum­hu­ri­ye­ti­mi­zin Ba­ni­si Gazi Mus­ta­fa Kemal Ata­türk olmak üzere, Er­zu­rum Kong­re­si'ne ka­tı­lan bütün de­le­ge­le­ri, Millî Mü­ca­de­le kah­ra­man­la­rı­nı, aziz şe­hit­le­ri­mi­zi ve ebe­di­ye­te ir­ti­hal eden ga­zi­le­ri­mi­zi rah­met, min­net ve şük­ran­la yâd edi­yo­ruz.
23 Tem­muz Er­zu­rum Kong­re­si'nin 107. yıl dö­nü­mü kutlu olsun.

Dip­not­lar
1. Mus­ta­fa Kemal Ata­türk, Nutuk, Türk Dil Ku­ru­mu Ya­yın­la­rı, An­ka­ra.
2. Sina Akşin, Kısa Tür­ki­ye Ta­ri­hi, Tür­ki­ye İş Ban­ka­sı Kül­tür Ya­yın­la­rı.
3. Erik Jan Zürc­her, Mo­dern­le­şen Tür­ki­ye'nin Ta­ri­hi, İle­ti­şim Ya­yın­la­rı.
4. Ber­nard Lewis, Mo­dern Tür­ki­ye'nin Do­ğu­şu, Türk Tarih Ku­ru­mu Ya­yın­la­rı.
5. Türk Tarih Ku­ru­mu, Ata­türk Araş­tır­ma Mer­ke­zi Ya­yın­la­rı, Er­zu­rum Kong­re­si Bel­ge­le­ri.
6. Afet İnan, Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti ve Türk Dev­ri­mi, Türk Tarih Ku­ru­mu Ya­yın­la­rı.
7. Kemal Kar­pat, Türk De­mok­ra­si Ta­ri­hi, Timaş Ya­yın­la­rı.

Kay­nak­ça
* Ata­türk, M. Kemal. Nutuk. An­ka­ra: Türk Dil Ku­ru­mu Ya­yın­la­rı.
* Akşin, Sina. Kısa Tür­ki­ye Ta­ri­hi. İstan­bul: Tür­ki­ye İş Ban­ka­sı Kül­tür Ya­yın­la­rı.
* Lewis, Ber­nard. Mo­dern Tür­ki­ye'nin Do­ğu­şu. An­ka­ra: Türk Tarih Ku­ru­mu Ya­yın­la­rı.
* Zürc­her, Erik Jan. Mo­dern­le­şen Tür­ki­ye'nin Ta­ri­hi. İstan­bul: İle­ti­şim Ya­yın­la­rı.
* İnan, Afet. Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti ve Türk Dev­ri­mi. An­ka­ra: Türk Tarih Ku­ru­mu Ya­yın­la­rı.
* Kar­pat, Kemal H. Türk De­mok­ra­si Ta­ri­hi. İstan­bul: Timaş Ya­yın­la­rı.
* Türk Tarih Ku­ru­mu. Er­zu­rum Kong­re­si Bel­ge­le­ri. An­ka­ra: TTK Ya­yın­la­rı.

Mavi Didim’in de­ğer­li oku­yu­cu­la­rı, tarih sa­de­ce geç­mi­şin ay­na­sı değil, ge­le­ce­ğin pu­su­la­sı­dır. Biz­ler de bu pu­su­la­yı iyi oku­ma­lı, ta­ri­hi­mi­ze, ec­da­dı­mı­za ve on­la­rın bize bı­rak­tı­ğı onur­lu mi­ra­sa sahip çık­ma­lı­yız.
Bir son­ra­ki ya­zı­mız­da bu­luş­mak di­le­ğiy­le...
Ne mutlu Türk’üm di­ye­ne! Son­suz Sevgi ve Say­gı­la­rım­la