Lozan Barış Ant­laş­ma­sı (24 Tem­muz 1923): Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti'nin Ulus­la­ra­ra­sı Meş­ru­iye­ti­nin ve Tam Ba­ğım­sız­lı­ğı­nın Tes­ci­li


Özet

24 Tem­muz 1923 ta­ri­hin­de İsviç­re'nin Lozan ken­tin­de im­za­la­nan Lozan Barış Ant­laş­ma­sı, Türk mil­le­ti­nin Millî Mü­ca­de­le so­nun­da ka­zan­dı­ğı as­ke­rî za­fer­le­rin ulus­la­ra­ra­sı hukuk ba­kı­mın­dan kabul edil­me­si­ni sağ­la­yan en önem­li dip­lo­ma­tik ba­şa­rı­dır. Os­man­lı Dev­le­ti'ne da­ya­tı­lan Sevr Ant­laş­ma­sı'nı hü­küm­süz bı­ra­kan Lozan, Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti'nin ba­ğım­sız­lı­ğı­nı, ege­men­li­ği­ni ve top­rak bü­tün­lü­ğü­nü ulus­la­ra­ra­sı alan­da ta­nı­yan temel hukuk bel­ge­si ol­muş­tur. Bu ma­ka­le­de Lozan Barış Ant­laş­ma­sı'nın ta­rih­sel ge­li­şi­mi, mü­za­ke­re sü­re­ci, ant­laş­ma­nın temel hü­küm­le­ri ve Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti açı­sın­dan ta­şı­dı­ğı ta­ri­hî önem aka­de­mik kay­nak­lar ışı­ğın­da ele alın­mak­ta­dır.

Giriş

Türk mil­le­ti, I. Dünya Sa­va­şı'nın ar­dın­dan im­za­lan­mak is­te­nen Sevr Ant­laş­ma­sı ile ta­ri­hi­nin en ağır pay­la­şım plan­la­rın­dan bi­riy­le karşı kar­şı­ya kal­mış­tır. Ancak Gazi Mus­ta­fa Kemal Ata­türk'ün ön­der­li­ğin­de yü­rü­tü­len Millî Mü­ca­de­le, Sa­kar­ya Mey­dan Mu­ha­re­be­si ve Büyük Ta­ar­ruz'un ka­za­nıl­ma­sıy­la so­nuç­lan­mış; as­ke­rî ba­şa­rı dip­lo­ma­tik za­fer­le taç­lan­dı­rıl­mış­tır.
Lozan Barış Ant­laş­ma­sı yal­nız­ca bir sa­va­şın sona er­me­si­ni sağ­la­yan belge değil; aynı za­man­da yeni Türk Dev­le­ti'nin ulus­la­ra­ra­sı hu­kuk­ta ba­ğım­sız bir dev­let ola­rak kabul edil­di­ği ta­ri­hî dönüm nok­ta­sı­dır.

Lozan'a Giden Süreç

30 Ekim 1918 ta­ri­hin­de im­za­la­nan Mond­ros Mü­ta­re­ke­si son­ra­sın­da Ana­do­lu'nun iş­ga­li hız ka­zan­mış, 10 Ağus­tos 1920 ta­ri­hin­de Os­man­lı Dev­le­ti'ne Sevr Ant­laş­ma­sı im­za­la­tıl­mış­tır.¹
Ancak Türk mil­le­ti bu ant­laş­ma­yı kabul et­me­miş; Er­zu­rum ve Sivas Kong­re­le­riy­le baş­la­yan Millî Mü­ca­de­le, Tür­ki­ye Büyük Mil­let Mec­li­si'nin açıl­ma­sıy­la si­ya­sî meş­ru­iyet ka­zan­mış­tır.
26 Ağus­tos 1922'de baş­la­yan Büyük Ta­ar­ruz ve 30 Ağus­tos Baş­ko­mu­tan Mey­dan Mu­ha­re­be­si'nin ar­dın­dan Yunan or­du­su kesin ye­nil­gi­ye uğ­ra­tıl­mış­tır.
11 Ekim 1922 ta­ri­hin­de Mu­dan­ya Ateş­kes Ant­laş­ma­sı im­za­lan­mış ve barış gö­rüş­me­le­ri­nin yolu açıl­mış­tır.²

Lozan Kon­fe­ran­sı

Lozan Barış Kon­fe­ran­sı 20 Kasım 1922 ta­ri­hin­de baş­la­mış­tır.
Tür­ki­ye Büyük Mil­let Mec­li­si Hü­kû­me­ti adına heyet baş­kan­lı­ğı gö­re­vi­ni Batı Cep­he­si Ko­mu­ta­nı ve Dı­şiş­le­ri Ba­ka­nı İsmet Paşa (İnönü) üst­len­miş­tir. Heyet içe­ri­sin­de Dr. Rıza Nur ve Hasan Saka da yer al­mış­tır.
Kon­fe­rans ol­duk­ça zorlu geç­miş; ka­pi­tü­las­yon­lar, sı­nır­lar, bo­ğaz­lar, azın­lık hak­la­rı, Os­man­lı borç­la­rı ve eko­no­mik ba­ğım­sız­lık ko­nu­la­rın­da yoğun dip­lo­ma­tik mü­ca­de­le ya­şan­mış­tır.
Gazi Mus­ta­fa Kemal Ata­türk, An­ka­ra'dan he­ye­ti sü­rek­li yön­len­dir­miş ve "Tam ba­ğım­sız­lık" il­ke­sin­den taviz ve­ril­me­me­si­ni is­te­miş­tir.³

24 Tem­muz 1923: Lozan Barış Ant­laş­ma­sı

Yak­la­şık sekiz ay süren mü­za­ke­re­le­rin ar­dın­dan 24 Tem­muz 1923 ta­ri­hin­de Lozan Barış Ant­laş­ma­sı im­za­lan­mış­tır.
Ant­laş­ma;
* Tür­ki­ye'nin ba­ğım­sız­lı­ğı­nı ulus­la­ra­ra­sı alan­da ta­nı­mış­tır.
* Sevr Ant­laş­ma­sı hu­ku­ken ge­çer­siz hâle gel­miş­tir.
* Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti'nin sı­nır­la­rı­nın büyük bö­lü­mü be­lir­len­miş­tir.
* Ka­pi­tü­las­yon­lar ta­ma­men kal­dı­rıl­mış­tır.
* Tür­ki­ye'nin eko­no­mik ege­men­li­ği kabul edil­miş­tir.
* Bo­ğaz­lar ko­nu­sun­da yeni bir statü oluş­tu­rul­muş­tur (1936 Mont­rö Söz­leş­me­si ile ta­ma­men Tür­ki­ye le­hi­ne de­ğiş­ti­ril­miş­tir).
* Azın­lık­lar yal­nız­ca din esa­sı­na göre ta­nım­lan­mış­tır.
* Os­man­lı borç­la­rı­nın pay­la­şı­mı ka­rar­laş­tı­rıl­mış­tır.⁴

Lozan'ın Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti Açı­sın­dan Önemi

Lozan Ant­laş­ma­sı;
* Millî Mü­ca­de­le'nin dip­lo­ma­tik za­fe­ri­dir.
* Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti'nin tapu se­ne­di ola­rak de­ğer­len­di­ril­mek­te­dir.
* Ulus­la­ra­ra­sı hu­kuk­ta tam ba­ğım­sız­lı­ğın ka­bu­lü­dür.
* Em­per­ya­list pay­la­şım plan­la­rı­nı sona er­dir­miş­tir.
* Yeni Türk Dev­le­ti'nin ku­ru­luş sü­re­ci­ni ta­mam­la­mış­tır.
* Cum­hu­ri­yet'in ila­nı­nın (29 Ekim 1923) önünü aç­mış­tır.
Lozan, yal­nız­ca bir barış ant­laş­ma­sı değil; mil­let ira­de­si­nin ulus­la­ra­ra­sı hukuk ta­ra­fın­dan kabul edil­me­si­dir.

Ata­türk ve İsmet İnönü'nün Ta­ri­hî Rolü

Gazi Mus­ta­fa Kemal Ata­türk, Millî Mü­ca­de­le'nin as­ke­rî ve si­ya­sî li­de­ri ola­rak Lozan sü­re­ci­nin temel be­lir­le­yi­ci­si ol­muş­tur.
İsmet Paşa ise Lozan'da yü­rüt­tü­ğü sa­bır­lı ve ka­rar­lı dip­lo­ma­siy­le Tür­ki­ye'nin hak­la­rı­nı ulus­la­ra­ra­sı plat­form­da ba­şa­rıy­la sa­vun­muş­tur.
Ata­türk, Lozan Ant­laş­ma­sı'nı:
"Türk mil­le­ti aley­hi­ne asır­lar­dan beri ha­zır­lan­mış ve Sevr Ant­laş­ma­sı ile ta­mam­lan­dı­ğı sa­nıl­mış büyük bir su­ikas­tın yı­kı­lı­şı­nı ifade eden bir bel­ge­dir."
söz­le­riy­le de­ğer­len­dir­miş­tir.⁵

Sonuç

Lozan Barış Ant­laş­ma­sı, Türk mil­le­ti­nin ba­ğım­sız­lık mü­ca­de­le­si­nin ulus­la­ra­ra­sı hukuk ala­nın­da­ki en önem­li ka­za­nı­mı­dır. Bu ant­laş­ma sa­ye­sin­de Tür­ki­ye, si­ya­sal ba­ğım­sız­lı­ğı­nı, ege­men­li­ği­ni ve dev­let ola­rak var­lı­ğı­nı dünya dev­let­le­ri­ne kabul et­tir­miş­tir.
Bugün Lozan'ın yıl dö­nü­mün­de;
Başta Cum­hu­ri­ye­ti­mi­zin ba­ni­si Gazi Mus­ta­fa Kemal Ata­türk, Lozan Kah­ra­ma­nı İsmet İnönü, Millî Mü­ca­de­le'nin bütün ko­mu­tan­la­rı­nı, kah­ra­man Meh­met­çi­ği­mi­zi, aziz şe­hit­le­ri­mi­zi ve ga­zi­le­ri­mi­zi rah­met, min­net ve şük­ran­la anı­yo­ruz.
Türk mil­le­ti­nin ba­ğım­sız­lık ira­de­si, Lozan Ant­laş­ma­sı ile ta­ri­he si­lin­mez harf­ler­le ya­zıl­mış­tır.

Dip­not­lar
1. Sevr Ant­laş­ma­sı, 10 Ağus­tos 1920 ta­ri­hin­de Os­man­lı Dev­le­ti'ne im­za­la­tıl­mış; ancak TBMM ta­ra­fın­dan hiç­bir zaman ta­nın­ma­mış­tır.
2. Mu­dan­ya Ateş­kes Ant­laş­ma­sı, 11 Ekim 1922 ta­ri­hin­de im­za­la­na­rak Millî Mü­ca­de­le'nin as­ke­rî saf­ha­sı­nı fi­ilen sona er­dir­miş­tir.
3. İsmet İnönü, Ha­tı­ra­lar, Bilgi Ya­yı­ne­vi, An­ka­ra.
4. Lozan Barış Ant­laş­ma­sı, 24 Tem­muz 1923, ant­laş­ma metni.
5. Mus­ta­fa Kemal Ata­türk, Nutuk, Türk Dev­rim Ta­ri­hi Ens­ti­tü­sü Ya­yın­la­rı.

Kay­nak­ça
* Ata­türk, Mus­ta­fa Kemal. Nutuk. An­ka­ra: Türk Dev­rim Ta­ri­hi Ens­ti­tü­sü Ya­yın­la­rı.
* İnönü, İsmet. Ha­tı­ra­lar. An­ka­ra: Bilgi Ya­yı­ne­vi.
* Son­yel, Sa­la­hi R. Türk Kur­tu­luş Sa­va­şı ve Dış Po­li­ti­ka. An­ka­ra: Türk Tarih Ku­ru­mu Ya­yın­la­rı.
* Shaw, Stan­ford J., & Shaw, Ezel Kural. His­tory of the Ot­to­man Em­pi­re and Mo­dern Turkey, Cilt II.
* Türk Tarih Ku­ru­mu. Lozan Barış Ant­laş­ma­sı Bel­ge­le­ri. An­ka­ra.
* T.C. Dı­şiş­le­ri Ba­kan­lı­ğı. Lozan Barış Ant­laş­ma­sı ve Dip­lo­ma­tik Bel­ge­ler.
* Zürc­her, Erik Jan. Mo­dern­le­şen Tür­ki­ye'nin Ta­ri­hi. İstan­bul: İle­ti­şim Ya­yın­la­rı.
Bu ve­si­ley­le, Lozan Barış Ant­laş­ma­sı'nın 103. yıl dö­nü­mün­de, başta Gazi Mus­ta­fa Kemal Ata­türk ve İsmet İnönü olmak üzere, Millî Mü­ca­de­le'nin tüm kah­ra­man­la­rı­nı, aziz şe­hit­le­ri­mi­zi ve fe­da­kâr ga­zi­le­ri­mi­zi rah­met, min­net ve say­gıy­la yâd edi­yor; on­la­rın ema­net et­ti­ği ba­ğım­sız Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti'ni ile­le­bet ya­şat­ma azim ve ka­rar­lı­lı­ğı­mı­zı bir kez daha ifade edi­yo­ruz.

Mavi Didim’in de­ğer­li oku­yu­cu­la­rı, tarih sa­de­ce geç­mi­şin ay­na­sı değil, ge­le­ce­ğin pu­su­la­sı­dır. Biz­ler de bu pu­su­la­yı iyi oku­ma­lı, ta­ri­hi­mi­ze, ec­da­dı­mı­za ve on­la­rın bize bı­rak­tı­ğı onur­lu mi­ra­sa sahip çık­ma­lı­yız.
Bir son­ra­ki ya­zı­mız­da bu­luş­mak di­le­ğiy­le...
Ne mutlu Türk’üm di­ye­ne! Son­suz Sevgi ve Say­gı­la­rım­la